Gün hala aydınlanmamıştı.
Hami on ikisinde var yok. Bu yaşta uyanması ne zordu. Hami’nin her soluğu uykuyu koklayıp duruyor, gözleri yuvalarına kaçacak oluyor, uyuşmuş yüzü yastığının sıcaklığını arıyor. Geceler bir rüya kadar uzun olsun istiyor. İstiyor istemesine ancak başucundaki saat buna yine müsaade etmedi, şen bir rüyayı böldü, zamansız öttü. Okullu çocuklar gibi beş dakika daha uyumayı isteme hakkı, anneye nazlanma payı yoktu Hami’nin. Şöyle kemiklerim çatırdayana dek gerineyim bile diyemeden bir an önce kalktı.
Giyindi, kolay olanı yaptı.
Sıra hiç mi hiç çıkaramadığı ellerinin karasını yeniden çıkarma çabası gelince, güz mevsiminin serin suyunda bu hiç heves edilecek bir şey değildi. Hem akşam, yine kara olmayacak mıydı? Aslında Hami, memnundu bu kara lekeden. Tırnaklarının arası dâhil, ellerinin bütün çizgilerine çöreklenmiş boya tabakası, her şeyden öte onun acizliğinin değil; çalıştığının işaretiydi. Akşamdan kalma çayı ısıttı. Zeytin, yumurta, peynir… Allah ne verdiyse hazırladı. Sersemliğini üzerinden atmış, ünledi: “Babaa hadi!”
Sofrada çıt yok. Zaten çıt olsa duyacakları yok. Hami çayları dolduruyor. Askerlik fotoğraflarındaki babasını anımsamaya çalışıyor. Ne var ki, o fotoğraf mazide çakılı kalmış. O kalın yağız derisinin altından sıhhat fışkıran çatak yüz, pembe iri dudaklar, simsiyah saçlara yapışık kocaman kulaklar, poz edasıyla verilmiş de olsa silahı kavrayan sağlam bilek… Bütünüyle güç timsali. Babası bazı zamanlar ondan baş ve işaret parmağı ile bileğini kavramasını isterdi. Bu iki parmak birleşiyorsa çalışmıyorsun demekti. Bir zamanlar babasınınki hiç birleşmezdi. Oysa şu an… Her şey yüzünün rengi gibi, sapsarı kumlar altında. İki siyah oyuğa dönmüş gözlerindeki tedirginliği görünce, cevabını bildiği soruyu evde çıt olsun niyetine sordu: “Bugün hastaneye gidecek misin baba?” Makinenin hayâlî homurtusundan uyanan babası: “Gidip makineye gireceğim oğlum, elde değil.” dedi.
Hami bu makineyi hep merak etmişti. Nasıl bir şeydi bu alet? Eğri büğrü kısımları olan büyük bir şey diye tasavvur ediyordu. Babası oğlunun üzülmesini istemediği için onu buraya götürmediği gibi, ne zaman konusu açılsa sözü değiştirmeyi tercih ederdi. Bir bunu bir de annesinin hatırasını pek açmazdı. Ama bir gün ayakkabısını boyadığı eczacıdan duymuştu: Kendisinin anlayacağı yenilenme aracıymış. İki tüp varmış. Biri kanı emer makineye verir, makine temizledikten sonra, kanı alan ikinci tüp insana iade edermiş. Buna göre evet, bu makinenin büyük olduğu besbelliydi. Ne de olsa bir makine değil mi, bir gün rast gelirdi. Ya annesi… Düşünmeye fırsat kalmadan, haşlama çayın ilk yudumunun lezzetini damağında tartan babası: “Oğlum ekmek var mı?” diye sordu. O an Hami’nin eli ayağına dolaştı: “Ne, ekmek mi? Ha olacaktı.” dedi demesine lakin, akşam boya sandığına gizlediği ekmeği temizlemeyi nasıl unuttuğuna veryansın etti. Koşar adım gitti. Ekmeği çıkardı. Kızarmış yerlerini üstün körü parçalayıp boya sandığına attı. İki avuç ekmek içini, çaresiz, sofraya koydu. Yüzünde utanmanın kanıtı kızarıklık… Babası ekmeğe uzandı, birkaç yerinde boyanın karasını fark etti. Bir yerlerden bulaşmıştı, olacak işti. Önemsemeden, somunun boya değmemiş bir kısmını böldü. Açtı arasını, peynir parçasını yerleştirecekken sulu çamuru fark etti. Hami’nin korktuğu başına geldi. Bahaneler anında düşünceye sökün etmez. Babası ekmeği bıraktı. Hami’nin yere inmiş gözlerini aradı: “Hami, oğlum ekmeğe ne olmuş böyle?” diye sordu. Hami, doğruyla yalanı karıştırdı: “Akşam dönerken yola düşürdümdü. Islandı. Nimettir, boşa gitmesin dedim. Dışını aldım; ama yine de çamurun bulaşığı kalmış.” diyerek geçiştirmeyi bahanesinin en uygunu olarak takdim etti. Hal, yalan söyler mi? Hele birde konuştuğun çocuksa… Baba -çocuğu kavga mı etti, onu biri mi dövdü, bir yerinde yara bere var mı?- işkillenmişti:
“Ne çamurmuş böyle, ekmeğin ta içine işlemiş. Söyle güzel oğlum ne oldu bu ekmeğe?” Söylenmesi zordu. Babasından öğrenmişti, üzmemek için gizlemeyi, söylememeyi. Hasta da olsa onun kadar güçlü değildi ki derdini yutabilsin. Hem atadan bir şey gizlenmeye gelmezdi. Hami bardağı kafasına dikerek, masada duran çamurlu ekmeği süzdü. Söylenmesi zor olanlara bir bir çeki düzen vermeye pay bıraktı. Anlattı.
.…
Hami dün bu vakitlerde, aklında kaç ayakkabı boyarsa ne kadar kazanacağının hesabı, elinde sandığı işe çıktı. Öğleden önce ne verirse çalışır, yeteri kadar kazanınca işi bırakana dek, rakamı müşterisine iletmekten kıvanç duyardı. Doğrusu öğleden önce yağlı ballı müşteri bulmak güçtü. Hami’nin güzergâhı belliydi. Ancak önce boş sandığı ürünlerle doldurması gerekti. Eksiği çoktu. Devamlı müşterisi olduğu ayakkabıcıda, sermayeyi bitirerek ilk adımını attı. İlk önce amele kahvehaneleri… Bakmayın, amelelerden iş çıkmazdı; uykusu tutmamış birkaç emekli bulurum ümidiyle bakındı. Onlar çalıştıkları günlerin kudretlerini ışıl ışıl ayakkabılarında yâd ettikleri için, hiç olmazsa ayda yılda bir boyatırlardı. Hami buradan eli boş ayrıldı. Evde kahvaltısını yapmamış genç memurlara rast gelirim düşüncesiyle birkaç çorbacı, lokanta gezdi. Gördüğü bütün ayakkabılar çamura bulanmıştı.
Ah! Dedi ki Hami’nin içine kurt düştü. Tabii iş çıkmazdı. Geceden yağan yağmuru nasıl unutmuştu. Etrafta toz namına bir şey yok. Çukurlar su dolu, kaldırımlar çamurla yapış yapış. Kahvehaneciler, lokantacılar, sağ olsunlar, kendisinin içeri girmesine kızmasalar da bugün buralarda dolaşmak, akıntıya kürek sallamaktı. Arabaları olanları, ayağı yere değmeyenleri dolaşmak uygun düşecekti. Kapılarından giremese de gün boyu şehri dolandı durdu: Hırdavatçısından kuyumcusuna tüm esnaf çarşısını, devlet dairelerini, hali, pazarı, köylü otogarını, terminali, camiyi, parkı… Bir meyhaneciler sokağı kaldı. Arkadaşları orada çok iş olduğunu söylediyse de babası orayı kötü anlatır, oranın kazancından bereket olmaz derdi. Ama bir ekmek parası… Ayağı gitti geldi. Yok yok, pekala bir yerden ekmek parası çıkaracaktı. Gün ne zaman döndü, ne zaman tükendi. Hocanın kulağı elinde, akşam ha oldu ha olacak. Hami aç. Bırak simit almayı, evde ekmek yok. Babası bekler, mutlak o da açtır. Çarşıyı son bir kez daha adımladı. Sadece mağazalar ve lokantalar açık. Ne kadar aç, elbiseye muhtaç insanımız varmış diye düşünmeden edemedi. Bir ekmek parası ihtiyacı, nadiren yaptığını yaptırmak zorunda bıraktı. Polisi, zabıtası olmayınca rahat bir caddenin köşesini mesken tuttu, utanmayı bir kenara bıraktı:
“Abi boyayım mı, tozunu çamurunu alayım mı abi? Parlamazsa para istemez.” Kimi saatini gösterdi, elini salladı vakti olmadığını belirtti. Kimisi görmezden geldi. Genci, “Spor ayakkabıyı mı boyayacaksın?” dedi; yaşlısı, “Mestim var, abdestliyim.” dedi. Nihayet. Önündeki sandığın üstüne iri bir ayak yerleşti. Kılığından kıyafetinden, yüzünün tıraşından memura benzeyen bir adam: “Boyacı! Al bakalım şunun çamurunu.”
Hami’deki ne sevinç, ne sevinç… Güzelce fırçaladı, cilalı beziyle parlattı. Bitti manasında ayakkabıya beziyle vurdu: “Bitti abi.” dedi. Adam uzun gövdesini zor büktü. Ayakkabısını kontrol etti. “Pek parlamamış ama al bakalım.”
Hami avucundaki demire baktı: Yirmi beş kuruş. Ekmekse altmış kuruş. “Abi!” dedi. “Bu yetmez.” Adam parmağıyla gözünü işaret ederek, “Açgözlü olma. Boya yapmadın, toz aldın, yeterli” dedi. Çekip gitti. Hami sesini yetiştirdi, “Abi ! Bir nefes toz, bir ekmek etmez mi be abi?” Bunu duyan adam, hızlıca yanaştı. Demin gözünde olan parmağı karşıdaki fırını gösteriyordu, “Ekmek istiyorsan benden dilenme, git oradaki askıdan al.” Hami, kıpkırmızı kesildi, dişini tırnağına batırarak söylendi: “ Dilenci mi?”
Bocaladı, sandığın üstüne yığıldı, kalakaldı. Bir insanda kendisi hakkında dilenci zannı oluşması, Hami’yi söylediğine pişman etti. Elindeki demire nefretle baktı. Son olanları birkaç kez daha zihninde yaşadı. Tekrar tekrar utandı. Her şey bir ekmek için olmuştu. Karşıdaki fırın gözüne çarpınca geç kaldığını fark etti. Adamın dediğini yapsa mıydı? Askıdan ekmek almayı hiç denememişti. Fırına nasıl varırdı, ne derdi. Hadi fırıncı da kendisine dilenci damgasını vurursa, nasıl insan içine çıkardı? “Yok yok gidemem.” diyerek evine yöneldi. Babasının pişirdiği tarhanaya ekmek lazım, su gibi içilmez düşüncesi, ayaklarını fırıncıya çevirdi. Gururu, ev; midesi, fırın diyordu. Defalarca fırının önüne vardı, giremedi. Parlak vitrininden içeriye, askıya göz attı. Gitti, geldi. Sonunda dayanamadı. Tenha bir zamanı fırsat bilip içeriye girdi. Tezgaha yanaştı. Mahçup, kısık bir sesle: “ Abi, ekmek var mı?” dedi. Fırıncının bıyıkları gevşedi, gülümsedi: “Olmaz olur mu?” dedi. “ Kaç tane?” Hami telaşından soruyu yanlış sorduğunun farkına geç vardı.
“Şeyyy, askıdan bir tane.” diye mırıldandı. Fırıncı tezgâhın üç adım ötesindeki askıya gidip, “Kaç tane dedin?” diyerek sesini yükseltti. Kendisinden sonra ne çabuk müşteri gelmişti. Bir tane müşteri miydi, daha başka var mıydı? Fırıncı da kendisi gibi mırıldansa iyi etmez miydi?
“Bitane abi.”
Fırıncı ekmeği çeyrek gazeteye sardı, uzattı. Hami ekmeği kaptığı gibi koltuğuna yerleştirdi, iyi akşamlar bile diyemeden, takipçisi gözlerden arınmak için kendisini dışarıya attı. Işıklara takılmayım diye koşar adım karşıdan karşıya geçtiği sırada ayağı çukura düştü, sendeledi. Koltuğundan düşen ekmek ise çamurlu suyla boyandı.
.…
Babası dinliyordu Hami’yi. Hüzünle, sevinçle, gururla, aşkla, can kulağıyla dinliyordu. Tedirginliğinden bile eser kalmamıştı. “İşte baba, ben de fırına dönmedim, dönemedim. Ekmeği aldım eve getirdim. Ne yazık ki temizlemeyi unuttum. Ama bak gör, bugün yağmur da yok. İşler açılır, boya yetiştiremem.”
Babası, Hami’nin kolundan tuttu, gülümsedi: “Gel bakayım.” dedi. “Şu bileğine bir bakalım. Parmakların kavrıyor mu, kavramıyor mu?” Hami sevinçle işaret ve başparmağını bileğine götürdü. Babası oğlunu öptü. “ Aaa! Nerdeyse birleşmeyecek, az kalmış.” dedi.