Cesedini bulduklarında ölümünün üzerinden neredeyse iki hafta geçmişti. Nehir kıyısında hayvanlarını otlatan iki kız kardeş, zakkum kökleri ve iri nehir kayaları arasında bir karaltı gördüklerinde, bunun günlerdir aranan ceset olduğunu tahmin ederek korkmuşlardı. Kızlardan büyüğü, biraz içindeki merakın esiri olarak, biraz da kardeşinin yanında çok da korkak görünmemek için bir parça daha yaklaşmış ve karaltının ne olduğunu kesin şekilde anlamıştı. Evet bu, köylülerin günlerdir aradığı cesetti.
Haber, kızlar vasıtasıyla köye ulaştığında ben de köylülerle beraber kahvede oturuyordum. Kahvedeki konuşmaların merkezinde nehrin azgın sularına kapılıp giden Yusuf’un bulunamaması vardı. İmam, çevresinde toplananlara insanın kendi canına kıymaya hakkı olmadığını, intiharın kati surette haram olduğunu anlatıyor, o anlattıkça başta yaşlılar, kahve ahalisi “Vah vah… Yazık oldu çocuğa…” diye hayıflanıyordu. İşte tam o sırada köyün aşağısından nefes nefese koşarak gelen kızları gördük. Çocuklar yanımıza gelince, hayrola demeye kalmadan olanları anlatmaya başladılar. Köylüler hemen onların etrafını sardılar ve cesedin yerini tam olarak anlamak için çocukları soru yağmuruna tutmaya başladılar. Ceset, köyün birkaç kilometre aşağısında, nehrin önce büyük bir göle dönüştüğü, sonra da sert bir kıvrımla güneye doğru dönüp tüm azametiyle yoluna devam ettiği yerde görülmüştü. Köylüler haydi gidelim diye telaşlanınca, muhtar onları sakin olmaları için uyardı; bu iş adli bir vakaydı, karakola haber vermek icap ederdi. Muhtar jandarmayı arayıp durumu anlatırken, köylüler iki haftadır Yusuf’u bulamayışlarına şaşıyor, “Su yuttu, bırakmadı herhalde.” diyorlardı.
Yusuf bu köyden değildi, kasabalıydı. Ziraat mühendisi olarak geçen yaz mezun olmuş, işe yerleşinceye kadar bir tanıdıkları vasıtasıyla vekâleten öğretmen olarak bu köye verilmişti. Ben okulun açılmasına yakın, okulun temizliğiyle uğraşırken, Minibüsçü Recep getirip tanıştırmıştı Yusuf’u. “Bak hocam” demişti Recep, “İki senedir sıkıntıdan patlıyorsun köylük yerde. İşte devlet sana bir arkadaş göndermiş. Artık birbirinizle yarenlik edersiniz. Gözün aydın…” Yusuf, biraz utangaç “Merhaba hocam” demiş ve tanıtmıştı kendini. Güleç yüzlü, insanlarla kolayca anlaşabilen biriydi Yusuf. Oldukça kültürlüydü, hemen her konuda söyleyecek bir sözü, anlatacak bir hikâyesi vardı. Bilmediği bir şey olursa susup dinliyor, iyice anlamaya çalışıyordu. Okul açılınca ilk üç sınıfı ben aldım, dörtlerle beşleri de Yusuf, daha doğrusu yeni sıfatıyla “Yusuf Hoca” aldı. “Yusuf Hoca” akşamları büyük bir azimle dersine hazırlanıyor, elinden geldiği kadar çocuklara bir şeyler öğretmeye çalışıyordu. Bense halimden oldukça memnundum; iş yüküm azalmıştı, hem de lojmanımı ve yalnızlığımı paylaşacağım bir arkadaşa kavuşmuştum.
Dersler bitip çocukları evlerine gönderdikten sonra köyün etrafında uzun yürüyüşlere çıkıyorduk Yusuf’la. Büyük bir nehre bakan alçak iki tepe arasında uzanan bu küçük köy, ikindi ışığıyla yıkanınca daha da güzelleşiyordu. Köyün arkasında daha yüksek tepeler uzanmaktaydı. Bu çıplak tepelerin tek zenginliği birkaç zeytin ağacıydı. Bu asırlık zeytinler içinde biri vardı ki, köye en hâkim noktadan bakıyor, onun altına oturunca uzaklardaki ovayı, köyün selvi ağaçlarını, kavaklarını, okul bahçesindeki devasa çınarı, caminin minaresini ve nehrin karşı kıyısındaki sarp uçurumu görebiliyordunuz. Evler arasındaki daracık sokaklarda, küçücük meydanlarda oynayan çocukların cıvıltısı yer yer mesafeleri aşıp tepelerin üstünde dolaşarak nehrin çağıltıları arasında kayboluyordu.
Oldukça konuşkan olan Yusuf, yürüyüşlerimiz sırasında başkalaşırdı. Susar, bazen dakikalarca tek kelime bile etmezdi. Bazen de bu uzun susuşlarını filozofça konuşmaları takip ederdi. “Ağabey” derdi, “Hayat sana da sıradan gelmiyor mu?” Köyü işaret ederek devam ederdi: “Şu nehre bak, kim bilir kaç yüz senedir buradan, bu tepelerin, bu kayalıkların arasından akıp gidiyor. Köydekilere sorarsan burası Kanuni zamanında bir beye yurt olarak verilmiş. Ondan önce kimler yaşadı Allah bilir. Bir düşün, bizden önce de belki insanlar burada durdu; ovaya, nehre, tepelere baktı ve belki de bu konuştuklarımızı düşündü. Bu nehir, bu tepeler, bu ağaçlar bizden önce de vardı, muhtemelen sonra da olacak. Bizse böylesine büyük bir tabiatın içinde küçük, sıradan, aciz varlıklarız. Oysa insanlar bu sıradanlıktan ne kadar da memnun. İmamı düşün mesela, bu köyde doğup büyümüş, okumuş imam olmuş; sonra tekrardan köyüne gelmiş. Allah’a hizmet ediyor evet ama o da diğerleri gibi bu köyde ölüp gidecek. Ya da bakkalı ele alalım. Bir ufacık tozlu dükkânın içinde müşteri bekleyerek; üç kuruş, beş kuruş diye hesaplar yaparak yaşlanacak; artık elden ayaktan düşünce de işini oğluna devredecek. Ötekilerin hali de farklı değil. Doğuyor, büyüyor, eli ekmek tutunca evleniyorlar. Ardından ev yapayım, bir traktör alayım kaygısı. Çocuklarım büyüsün, evlensin, toruna torbaya karışayım… Sonra da huzur içinde öleyim! Herkesin derdi bu… Şu koskoca nehirden ne farkımız var, her günümüz birbirinden farklı olsa da tıpkı nehir gibi aynı yatakta akmaya devam ediyor, aynı denize dökülüyoruz.” Onun uzayıp giden konuşmalarında aslında beni muhatap almadığını bilirdim. İçinde, ruhunun derinliklerinde kaynayan, kabına sığmayan bir taraf vardı. Lakin işte burada, benim lojman arkadaşım olarak yaşıyor, ekmeğini eğitimini almadığı bir işten kazanıyor, köyün geçmişi ve geleceği üzerine kafa yoruyordu. Anlıyordum ki onun sıkıntısı biraz da bundandır. O büyük hayaller kurmak, bu hayallerin peşinde dünyayı dolaşmak istemektedir.
Yusuf’un kır bayır dolaşırken büründüğü sessiz, sakin, filozofça ruh hali, aylar içinde evdeki ve okuldaki yaşantısını da etkilemeye başlamıştı. Sanki bu dünyadan, dünyanın sıradan meşguliyetlerinden uzaklaşıyor, hayalinde kurduğu bir âleme kaçıp gidiyordu. Ben ondaki durulmayı biraz da kışa bağlıyor, baharla birlikte tekrar açılacağını, eski neşeli haline döneceğini ümit ediyordum. Bahar geldi, Yusuf’ta başlarda çok mühim bir değişiklik olmadı. Neden sonra bir anda neşelendi, ıslık çalmaya, şarkı söylemeye, tek başına çıktığı uzun yürüyüşlerden her gün biraz daha mesut dönmeye başladı. Önceleri bu hali beni sevindirdi, onun içine düştüğü buhrandan çıktığını görmek güzeldi. Fakat Yusuf’un halinde bir başkalık vardı. Bu, havaların ısınması, baharın gelmesiyle açıklanacak bir şey değildi. Ben gerçeği birkaç hafta sonra köyün kahvesine giderken anlayacaktım. Yusuf’la yavaş yavaş yürüyüp havadan sudan konuşurken birden kızardığını, heyecanlandığını fark ettim. İşte o an, Yusuf’un derdinin kaynağını da anlamış oldum. Yusuf’un aklını başına geri getiren –yoksa aklını götüren mi demeliyim– bir kızdı. Bu kızı ve ailesini tanıyordum. Adı Meryem’di. Hatta erkek kardeşi ikinci sınıfın en yaramaz çocuklarından biriydi. Meryem on yedi on sekiz yaşlarındaydı. Liseyi daha yeni bitirmişti. Uzunca boyluydu, omzunda biten simsiyah saçları ve esmer teni, gerilmiş bir çift yayı andıran ince, uzun kaşları, çakmak çakmak iri kahverengi gözleriyle güzelce bir kızdı. Yusuf’a baktım. Benim gördüğümü anlayınca sıkıldı. Ben de onu zor durumda bırakmamak için lafı başka yerlere getirdim.
Birkaç gün sonra Yusuf odamın kapısını çaldı, Meryem’le ilgili her şeyi anlattı. Hayatın anlamsız akışı içinde sığınılacak bir liman bulmaktan memnundu. Belki de ilk defa kendisi dışında bir insan için her şeyi göze alabileceğini hissediyordu. Onu görmek için köyün içinde yürüyüşlere çıkıyor, karşılaşamazsa kendini yollara vuruyor; yürüyor, yürüyordu. Kalbinde bir şeylerin tutuştuğunu, tarif edilmez şeyler hissettiğini, bunları düşündükçe de kendinden bile utandığını söyledi. “Çocuk gibiyim ağabey bugünlerde” diyordu. “Aklım başımda değil, bir saygısızlık yaparsam anlayışla karşıla beni” diye de baştan özür diliyordu. Benimse korkum bambaşkaydı. Bu dolaşmalar köylünün dikkatini çekerse bu işin neticesi hiç de hoş olmayabilirdi. Ama Yusuf o kadar heyecanlı, o kadar mutluydu ki onu uyaracak cesareti bir türlü kendimde bulamadım. Kaç defa niyetlenmeme rağmen bütün uyarılarım dilimin ucuna takılıp kaldı. Günler içinde Yusuf’un köy içinde dolaşmaları köylünün de gözüne batmaya başlayınca iş başa düştü. Biraz kulağını çekmek istedim. “Biliyorum ağabey, ben de bunu uzatmamak niyetindeyim” dedi. Gidecek, Meryem’i bulacak, ona her şeyi münasip bir dille anlatacaktı. Ruhunu kasıp kavuran ateşi, coşkuyu, heyecanı, dizginleyemediği tutkusunu başka türlü yenmesinin mümkün olmadığını benim kadar o da biliyordu.
Aydınlık ve sıcak bir pazar günüydü. Yusuf erkenden evden ayrılmış, eve akşam karanlığı çökerken gelmişti. Kapıdan girerken bitkin ve yenilmiş halini görünce bir şey söylemedim. Ben soru sormadım, o da saatlerce odasından çıkmadı. Sonra yatmaya yakın gelerek yaşadıklarını benimle paylaştı. Yusuf, Meryem’i köy dışında yalnızken görmüş, en uygun anı yakaladığını düşünerek gitmiş konuşmuştu. Meryem onu sonuna kadar dinlemiş ama beklediği cevap yerine bambaşka şeyler söylemişti. Meryem okumak istiyor, üniversite sınavlarına hazırlanıyor, hayatını kurtarmak, hayallerinin peşinden gitmek istiyormuş. Yusuf acı acı gülümsedi, “Ne garip değil mi ağabey” dedi. “Aylar önce köylünün sıradan hayatından yakınıyordum. Meğer nehrin yatağını aşmak isteyen küçük bir pınar varmış… Tesadüfe bak ki ben de gittim ona vuruldum.” Onu teselli etmeye çalıştım ama aklıma gelen beylik lafların hiçbirinin ondaki yenilmişliği ve yılgınlığı telafiye yetmeyeceğini de biliyordum. Sabah ezanına kadar konuştuk, daha doğrusu o konuştu, ben dinledim. Çok iyi biliyordum ki o gece Yusuf’un tek ihtiyacı konuşmak ve derdini paylaşmaktı. Ezan okunurken “Haydi Yusuf” dedim, “Gel camiye gidelim, dermanını derdi verende arayacaksın.” Bu söz hoşuna gitmiş olacak ki yorgun yüzünde bir rahatlama oldu, kalktı abdest aldı. Namazdan dönünce onu daha da huzurlu buldum. Odasına geçip uyuyacağını söyledi. O gün Yusuf gün boyu evden çıkmadı. Sonraki günlerse onun için çok daha kolay geçecekti.
Meryem’le konuşması üzerine her ne kadar hayalleri yıkılmış olsa da kendini çabucak toparladı, bu meseleyi uzun süre açmadık. Evde yine okuldan konuşuyorduk; çocukların derslerinden, o gün yaptıkları yaramazlıklardan, velilerin ilgisizliğinden… Ben mümkün olduğunca Yusuf’u Meryem meselesinden uzaklaştırmaya çalışıyordum. Bunu da başarmış gibiydim. Ta ki… Meryem’in kardeşi iki gün üst üste okula gelmemişti. Çocuğu merak etsem de evlerine gitmek istemiyordum. Okul çıkışı kahveye kadar gidip babasıyla konuşmanın daha uygun olacağını düşündüm. Çocuğun babasını kahvede göremeyince diğer köylülerle biraz sohbet etme niyetiyle oturdum. Meryem’in babasını kahveciye sorduğumda öğrendim olanları. Meryem sevdiği gençle kaçmıştı! Meğer Meryem’le uzak bir akrabalarının oğlu birbirlerini seviyorlarmış. Oğlanın ailesi birkaç kez istemiş ama babası kızını vermek istememiş. Çocuğun birtakım kötü işlere karıştığından şüpheleniyormuş… Ben geri kalanını duymadım, aklım Yusuf’taydı. Ya olanları duyduysa diye içime bir korku düştü. Acaba şimdi Yusuf ne yapacaktı? Tam da her şey yoluna girdi derken ortalığın iyice karışacak olması canımı sıkmıştı. Hemen eve koştum. Yusuf evde yoktu. Köy içinde aramalarım da sonuçsuz kalınca zeytin ağacının altında bulacağımı tahmin ederek bir acele tepeye çıktım. Evet, Yusuf ordaydı. Olanları okulda çocuklardan duymuş, beyninden vurulmuşa dönmüştü. İsterse birkaç hafta kasabaya gidebileceğini söyledim. İstemedi, bu halde eve giderse evdekileri de telaşlandıracağını biliyordu. “Ben onun için neler kurmuştum, saatlerim günlerim onu düşünerek geçmişti. Gel şu feleğin işine bak, bana yüksek hayallerden bahseden kız, meğer ne işler karıştırıyormuş! Hayallerim var, evliliği düşünmüyorum… Falan da falan… Nasıl da inandırdı beni…” diye yakınıyordu. Ona hak verdiğimi, ama olanın olduğunu, canını fazla sıkmaması gerektiğini anlattım. Yalnız kalmak istediğini söyleyince onu zorlamayarak ayrıldım yanından.
Her şey, tıpkı Yusuf’un Meryem’le konuştuğu günkü gibi güneşli bir pazar günü yaşandı. Yusuf’un sabahın erken saatinde kalkıp dışarı çıktığını görünce kaygılandım. Başına bir şey gelir, bir delilik yapar diye apar topar üzerimi giyinip peşinden koştum ben de. Köyün aşağısına, nehre doğru gidiyordu. Oldukça uzaktaydı. Seslendim ama onun beni duyacağı yoktu. Ardına bile bakmadan doğruca köyü karşı kıyıya bağlayan asma köprüye çıktı. Tam ortasında gelince durdu ve hiçbir şey yapmadan öylece beklemeye başladı. Korktuğum başıma geliyor diye ona yetişmek için koşmaya başladım. Köprünün üzerine çıkmıştım ki Yusuf bana döndü ve “Gelme ağabey, artık hiçbir şeyi değiştiremezsin…” dedi. Gözleri doluydu, sesi titriyordu. Avuçlarıyla köprüyü taşıyan çelik halatları, koparmak istercesine sıkıyordu. Yaşadıklarının çok zoruna gittiğini biliyordum ama ruhunda böylesine onulmaz yaralar açtığını fark edememenin dehşeti içindeydim. “Yusuf yapma, her şeyin bir çaresi bulunur, daha önünde uzun bir ömür var.” diyebildim. O sırada köyden geçerken bizi gören ve durumumuzdan şüphelenen kahveci ve imam da köprünün başına gelmişti. Onlar da Yusuf’a yapma etme diye dil dökmeye başladılar.
Bahar yağmurlarının ve eriyen karların coşturduğu nehir altımızda kükrüyor, bulanık suda şiddetli dalgalar yükseliyor, anaforlar oluşuyordu. Köklerinden sökülmüş ağaçlar, iri kütükler, dal ve kök parçaları sürükleniyordu köprünün altından. Ben nehrin bu bölgesinin dar olmasına rağmen oldukça derin olduğunu biliyordum. Yazları buralarda yüzen çocukların çoğu boğulma tehlikesi atlatırdı. Biraz aşağıda nehrin ortasından bir kaya bloğu yükseliyor, Bu kayaya çarpan su büyük bir anafora dönüşüyor, içine düşen her şeyi bir anda içine çekiveriyordu. Yusuf eğer kafasına koyduğunu yapar da atlarsa bunun onun sonu olacağını bilmek yaşadığım çaresizliği katlıyordu. Ben bu düşünceyle onu ikna etmek için “Yusuf” diye seslendim ama devamını getirmeye fırsatım olmadı. Tam da o anda Yusuf, ani bir hareketle asma köprünün kenarındaki telleri aşarak kendini boşluğa bıraktı. Üçümüz de donup kalmıştık. Köprü sallandı ve su Yusuf’la birlikte benim sesimi de yuttu. Biz “Yusuf!..” diye ne kadar bağırsak da artık çok geçti. Dalgalar kükreyerek Yusuf’u içlerine çektiler. Bu manzarayı seyretmeye dayanamıyordum ama o derece şaşırmıştım ki elim ayağım tutulmuştu. O anda onun ardından bakmaktan başka bir şey yapamıyordum. Suyun bütün şiddeti sanki Yusuf’un kolunu kanadını kırmak istiyordu, bunun karşısında hiçbir şey yapamayacağımızı bilmek o kadar acıydı ki! Ben onun peşinden suya atlayacak oldum belki kurtarırım diye, ama imam ve kahveci kollarıma girerek buna engel oldular. Yusuf orada, gözlerimin önünde, nehrin gürültüsüne karışıp gitti.
Savcı ve jandarma gelince Yusuf’un cesedini bulunduğu yerden çıkardılar. Muhtar ailesine de haber vermişti. Yusuf’u kahvenin önündeki açıklıkta ailesine teslim ettiler. Zavallı annesinin dizlerini dövüşü hala gözlerimin önünden gitmez. Ceset torbasının başında gözyaşları içinde yaktığı ağıt hala kulaklarımdadır. Babasının köyün imamına sarılarak ağlayışı, köylülerin derin üzüntüsü, hepsi ama hepsi bu acı tabloyu tamamlayan birer anı olarak hala zihnimi işgal etmektedir.
Yusuf’un intiharından aylar sonra kasabanın yegâne çay bahçesinde arkadaşlarımla otururken gördüm Meryem’i. Usulca yanıma yaklaşarak “Size bir şey söylemem lazım.” dedi. Arkadaşlarımdan müsaade isteyip bir kenara çekildim. Meryem biraz mahcup, biraz pişman bir ses tonuyla: “Hocam” dedi, “Sizi çok aradım. Beni anlayabilecek, vicdanımı rahatlatabilecek tek kişi sizsiniz. Köyde herkes olanlardan beni sorumlu tutuyor, hatta babam bile onun ölümünde benim suçlu olduğumu düşünüyor. Artık köyüme gidemem bir daha, utancımdan kimsenin yüzüne bakamam. Yalnız inanın benim bu işte kastım yoktu. Böyle olacağını, olayların bu raddeye taşınacağını nasıl bilebilirdim?” Başını kaldırıp yüzüme baktı, gözlerinin içinde bütün kalbiyle özür dileyen insanlara mahsus masum bir ifade vardı. “Anlıyorum.” dedim. “Beni affettiğinizi, beni suçlamadığınızı söyleyin hocam” dedi. “Bu benim için çok önemli yoksa son nefesime kadar bir katilin pişmanlığıyla yaşayacağım…” O an kelimeler boğazımda düğümlendi. Bir şey söyleyemedim. Sadece “Tamam Meryem.” diyebildim.