| Metinde işlenen başlıca mesele olarak kabul edebileceğimiz “konu”, şiir özelinde, gündelik dile başvurmamız gerekirse, söyleyicinin “neden bahsettiği”dir. Şiirin sahasına girdiğimizde “konu”, başka birçok terim ve kavram gibi, diğer edebî türlerdeki hâlinden ve konumundan farklılık arz eder. Klasik veya modern, manzum veya mensur, hangi poetik anlayışla yazılmış olursa olsun bir şiir metni baştan sona kadar bir konu birliği içinde ilerlemeyebilir; metinde konu bakımından yer yer savrulmalar veya kopmalar gerçekleşebilir. Şaire “konu”ya dair bir disiplin dayatmak ve dolayısıyla metinde bunun yansımasını aramak pek mümkün değildir. Kullanılan anlatım araçlarından ve başvurulan dolaylı anlatımdan kaynaklanan bu husus, şiirin ayırıcı vasıflarından biridir. Bunun yanında bu vasıf, bir zayıflık olmak bir tarafa, belki de şiir sanatının kuvvetinin temel bir parçası veya kaynağıdır. Şair bir tarafa, bir okur olarak karşı karşıya olduğumuz bir şiir metninde konuyu tespit etmekte veya belirginleştirmekte zorlanabiliriz. Zorlanma ihtimalinin de ötesinde şiir okuru, mensur bir eseri okuduğu zamanki dikkat ve motivasyonla şiire yaklaşmak durumunda değildir. Okur, şiirden açık seçik ortaya konan ve işlenen bir konu beklemez. Buna rağmen, konusunun sınırları belirgin bir şekilde çizilmemiş olsa da şiir, ele aldığı meseleyi okura kendine has bir estetik bilgiyle iletir. Şiirin imkânları sayesinde okur, söz konusu mesele hakkında âdeta tecrübe ederek bilgi edinir. Şiir, okuruna konusunu yaşatır. Şiire has bu estetik bilgi sayesinde, diğer edebî türlerdekine benzer bir kompozisyonla ortaya konmamış olsa da, herhangi bir konu, en çok şiirde anlaşılır ve hissedilir hâle gelebilir. Bir şiirde ne söylendiğinden ziyade nasıl söylendiğinin önemli olduğu vurgulanır. Muhtevayla üslup arasında bir ayırım yapan ve asıl önemi ikinciye atfeden bu yaklaşım daima haklı mıdır? Haklı olsa dahi, muhteva tamamen ihmal edilebilecek bir alan mıdır? Şiirde söyleyiş tarzına verilen önemi anlatmak için söyleneni, sözün muhtevasını, asıl mevzuyu göz ardı etmek gerekir mi? Elbette söyleyiş, söylenene dair tesiri oluşturur; okur, ancak söyleyiş sayesinde konuya dâhil ve vakıf olur. Buna karşılık konunun bizatihi kendisi, söyleyişin ortaya çıkmasını sağlayan ve ona kuvvet veren unsurların başında yer alabilir. Nitekim lirik şiirlerin daha tesirli bir söyleyişe sahip olması, bunun açık bir işaretidir. Şiirde konu, söyleyişi ilham edebilir; böylece muhtevanın bizatihi kendisi söyleyişi “şekil”lendirebilir. Konu, söylenecekler için hem bir hareket noktası fonksiyonu görür hem genel bir çerçeve oluşturur. Şiirdeki temalar, konuya bağlı olarak işlenir; imaj ve çağrışımlar onun etrafında şekillenir. Bu bakımdan konunun şiirin muhtevasında merkezî bir yeri vardır; konu önde ve yüzeydedir ama arkada ve derinde yer alan anlam, onun aracılığıyla görünme imkânı bulur. Konunun şiirdeki yerini ve önemini görmemizi sağlayacak anahtar kavram “gündem”dir. Söylenecek olan her şeyin söylendiğini, orijinal bir konu bulmanın mümkün olmadığını ve buna binaen farklı anlatım yollarının peşine düşmek gerektiğini düşünürsek gündem meselesinin önemini ıskalayabiliriz. Nitekim muhtevayla şekil, söylenenle söyleyiş, dünya görüşüyle anlatım aracı birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Bir şekil, kendi muhtevasını dayatabilir; sözün “nasıl” söyleneceği, “ne” söyleneceğini belirleyebilir. Bilindiği üzere “Dervişin fikri neyse zikri de odur”. Şiirin konusu, şairin gündemini gösterir. Şairin kaleminden çıkanlar, okuru bu gündeme ortak eder. Şiirin okurun gündemini belirlemesi, bahsettiğimiz estetik bilgi dikkate alındığında, sıradan bir hadise değildir. Nitekim düşüncenin şekillenmesi ve hassasiyetin kurulması, bu gündem üzerinden gerçekleşir. Estetik bilgi söz konusu olduğunda, hem okur tarafından algılanışı hem onun üzerindeki tesiri bakımından şiirin edebiyat ve diğer sanatlar içinde bir imtiyaza sahip olduğunu vurgulamalıyız. Şiirin gündemi kıymetlidir çünkü şiir, günün aktüel gelişmelerine mahkûm bir sanat değildir. Hâlihazırdaki gündeme müstağni kalma ve ondan uzaklaşma kuvvetine sahip olan şiir, ona farklı bir perspektifle bakma, onu yeniden anlamlandırma ve dönüştürme potansiyeli de taşır. Şiirin meseleleri okura hatırlatma, onun aklına düşürme ve ona hissettirme kuvveti ayrıca irdelenmeye değer. Bu bakımdan ister var olan gündemle ilişkili ister ondan bağımsız meselelere yönelsin, şiirin konusu daima üzerinde durulması gereken bir husustur. Şiirde “ne” anlatıldığı, “nasıl” anlatıldığı kadar önemlidir. Şiirin konusuyla ve buna bağlı olarak gündemle ilgili söylediklerimizi propaganda ve popülizm kavramları çerçevesinde değerlendirmemek gerekir. Bu kavramlarla ilgili endişelerle yazılan şiir, şiir sanatı adına murat edilenin tam tersine, geçici gündemlere esir olma ve okuru buna mahkûm etme tehlikesi taşır. |