Bazı isimler insanın hayatına bir kapıdan girmez. Yıllar boyunca aynı şehrin havasında, aynı kitapların çevresinde, aynı dergilerin sayfalarında, aynı şahsiyetlerin rahle-i tedrisinde, bazen bir çay masasında, bazen uzaktan gelen bir cümlede yavaş yavaş yerleşir. Bir bakarsınız ki üzerinden yıllar geçmiş, o isimler sizin hayatınızın bir yerinde kendi sessizliklerini korumuştur. Ali Haydar Haksal benim için böyle bir isimdir. Onu bir anda tanımadım. Uzun yıllara yayılan karşılaşmalar, kitaplar, dergiler, toplantılar, dostlar ve aynı kültür ikliminin içinde geçen zamanlar birbirine eklenerek bugünkü hatırayı meydana getirdi. Şimdi ardından bakarken, insanın bazı dostluklarını ölçmek için kaç defa görüştüğünü değil, hayatının hangi tarafına dokunduğunu düşünmesi gerektiğini daha iyi anlayabiliyorum. Hayatım boyunca bazı isimler benim için yalnızca birer yazar değildiler. Necip Fazıl’dan Sezai Karakoç’a, Nuri Pakdil’den Cahit Zarifoğlu’na, Cemil Meriç’ten Kadir Mısıroğlu’na, İsmet Özel’den Atasoy Müftüoğlu’na, Mehmet Şevket Eygi’den Mehmet Akif İnan’a ve Ahmet Kabaklı’ya kadar uzanan geniş bir kültür çevresinde insanın zihninde ve gönlünde iz bırakan şahsiyetler oldu. Her birinin kendi zamanı, kendi dili, kendi yürüyüşü, kendi yükü vardı. Ali Haydar Haksal da bu uzun yürüyüşün içinde, başka bir ses olarak yerini aldı. Onunla ilgili bugün birkaç söz söylemek istemem, bir yazarın ardından söylenmesi gereken övgü cümlelerini sıralamak için değildir. Yaklaşık yarım asrı bulan bir zamanın içinden baktığımda bende kalan intibaı, gördüğüm ve hissettiğim taraflarıyla kayda geçirmek içindir. Çünkü vefa, insanı olduğundan başka göstermemek, onu kendi hakikati içinde hatırlamaktır.
Ali Haydar Haksal’la benim ilişkim, her gün yan yana duran, aynı masada oturan, birbirinin bütün çalışmalarını yakından takip eden iki insanın ilişkisi değildi. Zaman zaman Maltepe’de, Kadıköy’de, Üsküdar’da karşılaştık. Kimi zaman kısa bir sohbet, kimi zaman bir selam, kimi zaman bir dostun çevresinde bir araya gelişlerimiz oldu. Yazı alışverişimiz düzenli bir çizgi üzerinde yürümedi. Ben onun bütün hikâyelerini, bütün kitaplarını okumuş biri olduğumu söyleyemem. O da benim bütün yazdıklarımı takip etmiş değildir. Böyle bir iddiaya gerek de yok. Bazı dostlukların hakikati, birlikte geçirilen saatlerin çokluğunda değil, aynı zamanın ve aynı arayışın içinden geçmiş olmaktadır. Ali Haydar Haksal’la ortaklığımız biraz da buradaydı.
Aynı kültür ikliminin içinde, aynı meselelerin ağırlığını hissederek, farklı yollardan yürüdük ve aynı inancın kaygısını, endişesini, gayretini, coşkusunu ve acısını taşıdık. Edebiyat bizim için inandığımız Allah ve Peygamber davasının tebliğinden ibarettir. Müstakim Haksal’la olan yakınlığımız daha başka bir yerde durur. Daha içeriden, daha sıcak ve daha doğrudan bir dostluk iklimi içinde gelişen bir tarafı vardı. Ali Haydar Haksal’a baktığımda ise biraz daha uzaktan, fakat uzun bir zamanın içinden bakıyorum. Bu mesafe, değerlendirmeyi eksiltmiyor. Tersine, insanın bir şahsiyeti yalnız yakınlığın sıcaklığıyla değil, zamanın süzgecinden geçerek görmesine imkân veriyor. Bir insanın ilk karşılaşmada bıraktığı iz başka, yıllar sonra zihninizde kalan yeri başkadır. Ali Haydar Haksal’ın bende kalan yeri, yıllar geçtikçe daha çok hikâyeciliğiyle, yazıya bağlılığıyla, edebiyat çevresindeki sebatıyla, dergi merkezindeki nöbetiyle ve kendi sesini arayan uzun yürüyüşüyle belirginleşmiştir.
Bir yazarın ilk defa görünmesi kolaydır. Bir dergide birkaç yazı yayımlanır, bir kitap çıkar, adı duyulur, çevresinde konuşulur. Asıl mesele bundan sonra başlar. İnsan kendi sesini bulacak mı, bulduğu sesi taşıyabilecek mi, zamanın değişen rüzgârları karşısında yazıya devam edebilecek mi, kendisini tekrar etmeden aynı meselelerin etrafında yeni ufuklar açabilecek mi? Ali Haydar Haksal’ın hayatına baktığımda benim için asıl dikkat çekici olanlardan biri budur. O, yazıyı geçici bir heves olarak görmedi. Ömrünü bu alana tahsis etti. Ticarethane işletirken de aynı minvalde edebiyatı, şiiri, sanatı, düşünceyi tercih etti. Okudu, yazdı, yeniden okudu, yazdıklarını gösterdi, eleştiri aldı, aradı, bekledi ve devam etti. Bir edebiyatçının ve hikâyecinin yetişmesi, yalnızca hikâye, deneme, şiir yazmakla gerçekleşmiyor. Uzun bir hazırlık, sebat, uzun bir sabır ve çoğu zaman görünmeyen bir iç çalışma gerektiriyor. Ömrünüzü vakfetmeniz icap ediyor.
Ali Haydar Haksal denildiğinde, onun hikâye, deneme, araştırma, İnceleme, biyografi, Milli Gazetede bir ömür köşe yazarlığı ve düşünce alanında da eserler vermiş olduğunu elbette hatırlatmak gerekiyor. Ancak, bütün bu alanların içinde onu asıl hatırlatan, zamanla belirginleşen tarafı hikâyeciliğidir. Şiir duygusu onda yok değildir. Şiirlerini de kitaplaştırmıştır. Öyle ki, hikâyelerinin dilinde, başlıklarında, görüntülerinde, zaman kullanımında, eserlerinin isimlerinde ve bazı cümlelerinin ritminde şiirin sessiz bir damar gibi aktığını hissedersiniz. Fakat Haksal’ın edebî şahsiyetini “şair” kelimesiyle açıklamak yeterli olmaz. Şiirin onda çoğu zaman hikâyenin içine çekildiğini, hikâyenin atmosferini besleyen bir duyarlık hâline geldiğini söyleyebiliriz. Onu asıl kendi yerinde tutan şey, insanın iç dünyasına eğilen hikâyeleridir.
Burada Haksal’ın hikâyeciliği üzerine daha dikkatli düşünmek gerekiyor. Çünkü onun hikâyelerinde ilk bakışta görülen şey, çoğu zaman büyük bir olay değildir. Bir cinayet, büyük bir aşk, şaşırtıcı bir macera, keskin bir çatışma veya alışılmış anlamda güçlü bir dramatik düğüm arayan okur, zaman zaman başka bir hikâye anlayışıyla karşı karşıya olduğunu fark eder.
Alışılmışın dışında bir yol izlediği için fazla öne çıkmadığı ifade edilebilir. Haksal’ın ilgisi çoğu zaman olayın kendisinden ziyade olaydan sonra insanda kalan şeye yönelir. Bir hadise yaşanır ve biter. Fakat insanın içinde bir tortu kalır. Bir söz söylenir ve unutulmuş sanılır. Yıllar sonra başka bir yerde yeniden duyulur. Bir kapı kapanır, fakat o kapının sesi insanın içinde uzun zaman yaşamaya devam eder. Bir evden çıkılır, fakat ev insanın peşinden gelir. Bir insan kaybedilir, fakat onun yokluğu bir eşyanın üzerinde, bir odanın duvarında, bir sokağın köşesinde yaşamayı sürdürür.
Bence Haksal’ın hikâyeciliğinin önemli taraflarından biri tam burada aranmalıdır. O, hikâyeyi yalnızca “ne oldu” sorusunun cevabı olarak kurmaz. “Geriye ne kaldı” sorusunun peşine de düşer. Geleceğe ne söylediği hususunu da önemser. Bu, onun hikâyelerine farklı bir derinlik kazandırır. Çünkü hayatın büyük bölümü zaten olmuş bitmiş olaylardan değil, o olayların bizde bıraktığı izlerden meydana gelir. İnsan çoğu zaman yaşadığı şeyi değil, yaşadıktan sonra içinde taşıdığı şeyi anlatır. Hafıza da tam bu noktada devreye girer. Geçmiş, geçmişte bırakılmış bir fotoğraf değildir. Bugünün içine sızan, bugünü değiştiren, bazen bugünün anlamını yeniden kuran canlı bir unsurdur.
Bu sebeple Haksal’ın hikâyelerinde zamanın düz bir çizgi üzerinde ilerlediğini düşünmek kolay değildir. Çocukluk birdenbire bugünün içine gelebilir. Bir eşya, yıllar öncesinin kapısını açabilir. Bir sokak, artık yaşamayan insanların sesini taşıyabilir. Bir ev, içinde yaşayanlardan daha uzun ömürlü bir hafızaya dönüşebilir. Zaman bazen ileri gitmez, geriye de dönmez. Yer değiştirir. Bir an başka bir anın içine geçer. İnsan geçmişi hatırlarken aslında yalnızca geçmişe dönmez, geçmişin bugünde yeniden kurulan anlamına ulaşır. Haksal’ın hikâyelerinde bu zaman duygusunun önemli bir karşılığı vardır.
“Evdeki Yabancı”, adı bile başlı başına bir hikâye düşüncesini taşır. İnsan kendi evinde nasıl yabancı olur? Yabancılık yalnızca başka bir şehre, başka bir ülkeye veya başka insanlara karşı duyulan bir uzaklık değildir. İnsan bazen kendi evinin içinde, kendi hayatının ortasında, kendi yakınlarının arasında da ya- bancılaşabilir. Asıl yabancılık, insanın kendisine ait olması gereken anlam dünyasından uzak düşmesidir. Ev, burada yalnızca dört duvardan ibaret değildir. Aidiyetin, hatıranın, çocukluğun, ailenin ve insanın kendisini güvende hissettiği dünyanın adıdır. O dünyanın içinde yabancılaşmak, insanın kendi varlık merkezinden uzaklaşmasıdır.
“Sesim Bana Yetmiyor” eseri de benzer bir yerden okunabilir. İnsan konuşur ama kendi sesini duymaz. Söylemek istediğiyle söylediği arasında bir boşluk oluşur. Dil vardır, fakat dilin taşıması gereken yük ağırlaşmıştır. Belki de modern insanın en büyük yalnızlıklarından biri budur. Kalabalıklar içinde konuşmak, fakat hakiki anlamda duyulamamak meselesidir. Kendi sesine bile ulaşamamak ne kadar ezici ve yıpratıcı bir durumdur. Haksal’ın hikâyelerinde bu duygu, yalnızca psikolojik bir mesele olarak kalmaz. İnsanın varlıkla, zamanla, ölümle, inançla, geçmişle ve kendi vicdanıyla ilişkisine kadar uzanır.
Onun hikâyelerinde eşya da bu yüzden önem kazanır. Kapı, pencere, ayakkabı, oda, masa, sokak, gece, duvar, ışık gibi sıradan görünen unsurlar yalnızca dekor olarak yansımaz. Bunlar insanın hafızasını taşıyan sessiz varlıklara dönüşür. Bir hikâyecinin ustalığı bazen en büyük hadiseyi anlatmakta değil, herkesin önünden geçip gittiği küçük bir ayrıntının içindeki insanı görebilmektedir. Haksal’ın dikkatini burada bir eşya estetiğinden ziyade bir eşyanın hafızası olarak düşünmek daha doğru olur kanaatindeyim. Eşya ağır bir yüktür.
Bu noktada onun hikâyeciliğinde mekânın da özel bir yeri olduğunu düşünüyorum. Ev, sokak, şehir, cami, eski mahalle, oda ve yol, yalnızca hikâyenin geçtiği yerler değildir. Her biri insanın ruh hâlini tamamlayan birer unsur hâline gelir. Mekân ile insan arasında karşılıklı bir ilişki vardır. İnsan mekânda yaşar, fakat zamanla mekân da insanı taşımaya başlar. Bir şehirden ayrıldığınızda şehri yalnızca binalarıyla geride bırakmazsınız. Orada bıraktığınız insanlar, sesler, kokular, mevsimler, sabahlar ve akşamlar sizinle birlikte başka bir yere gider. Haksal’ın hikâyelerinde bu duygunun izlerini görmek mümkündür.
Bu sebeple onun hikâyelerini yalnızca “yalnızlık hikâyeleri” diye adlandırmak eksik kalır. Yalnızlık, yabancılaşma ve ölüm duygusu, kayıp, geçmiş, aile, aşk, kadın, şehir, inanç, zaman ve insanın iç dünyası vardır. Fakat bütün bunların altında daha derin bir mesele bulunur. İnsan kendisini hangi anlamın içinde muhafaza edecektir? Modern hayatın hızlandığı, ilişkilerin yüzeyselleştiği yani basit- leştiği, insanın kendi köklerinden uzaklaştığı bir dünyada kişi kendisini nasıl yeniden bulacaktır? Haksal’ın hikâyeciliğinin esas gerilimi burada ortaya çıkar. Modernliği dışarıdan eleştirmekten çok, modernleşmenin insanın içine bıraktığı kırığı göstermeye çalışır. Bu kırık insana, her zaman yüksek sesle konuşmaz. Hatta çoğu zaman sessizdir. Bir adam eve döner, fakat evine dönmüş sayılmaz. Bir kadın bir odada oturur, fakat geçmişi odadan daha geniştir. Bir çocuk büyür, fakat çocukluğunda yaşanmamış olan şeyler onun peşinden gelir. Bir insan kalabalığın içinde yürür, fakat kendi yalnızlığını kimse görmez. İşte hikâyenin asıl başladığı yer bazen tam da burasıdır. Haksal’ın dikkati, görünür olanın arkasındaki görünmeyene yönelir ve okuyucuyu onlarla buluşturmayı tercih eder.
Bu bakımdan “Çocukluğumun Yaşanmamış Kuşları” gibi bir adlandırma boynu bükük, yoksul ve kaybedilmiş yıllara işaret eder. Çocukluk yalnızca yaşananlardan oluşmaz. İnsan, yaşayamadıklarını da çocukluğunun içinde taşır. Söylenemeyen sözler, gidilemeyen yollar, gerçekleşmeyen ihtimaller, yarım kalan yakınlıklar, bir daha dönülmeyen sokaklar, kaybedilen insanlar ve zamanında fark edilmeyen güzellikler hafızanın görünmeyen tarafında yaşamaya devam eder. Bazen insanın geçmişi, yaşadıklarından çok yaşayamadıklarının gölgesi durumundadır. Genel hayat hikâyesi ve eserlerine bu gözle bakıldığında, eğlenmenin ve gülmenin ötesinde bir eksik yaşanmışlık duygusuyla okuyucunun sarsılmak istendiği görülür.
Burada onun hikâyeciliğinin şiire yakın tarafı daha açık görülür. Fakat bu şiirsellik, hikâyeyi şiire dönüştürmek anlamına gelmez. Haksal’ın asıl gücü, şiir duygusunu hikâyenin içinde tutabilmesidir. Bir görüntü, bir kelime, bir sessizlik, bir hatırlama hikâyenin anlamını genişletir. Başlıkların taşıdığı şiir duygusu da bunun bir parçasıdır. “Ay Işığında Vav’ın Odası”, “Zamanların Öyküsü”, “Yalnızlık Sarkacı”, “Kuşkonmazda Konuşan Adam” gibi isimler yalnızca bir kitabın kapağında durmaz. Burada kelimenin görüntüye, görüntünün duyguya, duygunun da düşünceye açılan kapılar olduğunu bize gösterir.
Ne var ki burada hakkaniyetli olmak gerekir. Haksal’ın bazı metinlerinde hikâye ile deneme arasındaki sınırın fazla inceldiği, düşüncenin olayın önüne geçtiği, duygunun anlatıyı taşıdığı yerler de yok değildir. Bu, onun hikâyeciliğini küçülten bir kusur olarak değil, edebî yürüyüşünün içindeki gerilimlerden biri olarak görülmelidir. Yazarın en güçlü olduğu yerde bir insanın hâlini, bir olayın bıraktığı izi, bir mekânın sessizliğini ve bir eşyanın hafızasını hikâyenin içinde tutabildiği görülür. Hikâye, düşüncenin taşıyıcısı olduğunda değil, düşünce insanın hayatında ete kemiğe büründüğünde daha etkili hâle gelir. Onun hikâyelerinde bu denge kurulmuştur.
Haksal’ın İslâmî duyarlılığını da yalnızca bir edebiyat etiketiyle açıklamak doğru değildir. Çünkü iman, ölüm, kader, günah, tövbe, vicdan, fanilik ve insanın Rabbiyle ilişkisi onun hikâye dünyasında dışarıdan eklenmiş fikirler değildir. Yetiştiği ailenin ve bulunduğu cemiyetin ona iman, amel ve itikat merkezli bir yaşayışı mutlak bir ölçü olarak verdiği görülür. Bunlar insanın varoluşunun içindedir. Bu yönüyle onun hikâyeciliğini bir tebliğ metni olarak okumak da haksızlık olur. Hikâyenin görevi hüküm vermek değil, insanı kendi hakikatiyle karşı karşıya getirmektir. Haksal’ın daha başarılı metinlerinde inanç, doğrudan söylenen bir cümleden önce insanın hâlinde görünür. Yalnızlıkta, pişmanlıkta, ölüm karşısındaki ürperişte, aileye dönüşte, bir hatıranın içinden yükselen merhamette kendisini belli eder. Bu tarafıyla Haksal’ın hikâyeciliğinde bir manevî gerçekçilikten de söz etmek icap eder. Görünen dünya kapalı bir dünya değildir. Eşyanın, zamanın ve insanın görünen yüzünün arkasında başka anlamlar vardır. Ev yalnızca ev değildir. Ölüm yalnızca son değildir. Çocukluk yalnızca geçmiş değildir. Şehir yalnızca binalardan ibaret değildir. Hafıza yalnızca hatırlamak değildir. Bütün bunlar insanın varlık duygusuyla ilişki içindedir.
Bir hikâyeciyi anlamanın yollarından biri de onu başka hikâyecilerin yanında düşünmektir. Burada dikkat edilmesi gereken, aynı seviyede veya aynı çizgide gibi kolay hükümler vermek değildir. Edebiyat böyle bir cetvelle elbette ölçülemez. Fakat belli duyarlıklar, belli anlatım biçimleri ve belli meseleler üzerinden akrabalıklar pekâlâ kurulabilir. Ali Haydar Haksal’ı Türk hikâyeciliği içinde düşündüğümde ilk aklıma gelen isimlerden biri Rasim Özdenören’dir. İki yazarın buluştuğu yer, modern insanın iç dünyası, yabancılaşma, inanç, vicdan ve anlam arayışıdır. Her iki kalem sahibi de aynı unsurlar üzerinde yolculuk yaptıklarını söylemek abartı olmaz. Fakat Haksal’ın dünyasında atmosfer, hafıza, eşya ve zamanın iç içe geçişi daha belirgin bir hâl alır. Özdenören’de olay ve insan ilişkisi başka bir yoğunluk taşırken Haksal daha çok iç yankının peşinden yürür. Aynı meseleye bakarlar fakat baktıkları pencereler aynı değildir. “Kuyu” ile “Kör Kuyu” her iki kalemin yakınlığına işaret eder.
Hikâyeci Mustafa Kutlu ile de bir akrabalık pekâlâ kurulabilir. Kutlu’da sıradan insan, hayatın küçük ayrıntıları, inanç, ahlâk ve toplumla kurulan ilişki güçlü bir anlatı alanı oluşturur. Ancak Kutlu’nun hikâyesinde çoğu zaman hareket, insan ilişkisi, hayatın sıcaklığı, ironi ve anlatıcı sesi daha belirgin bir yer tutar. Haksal’da ise içe doğru çekilme, sessizlik, hatırlama ve ruh hâli daha baskındır. Kutlu’nun insanı çoğu zaman hayatın içinde yürürken görünür. Haksal’ın insanı ise yürüyüşün ardından bir yerde durur ve kendi iç sesini dinlemeye başlar. Bu fark, iki hikâyecinin aynı kültür havzasında buluşmasına rağmen ayrı seslere sahip olsalar da istikametlerinin aynı olduğunu gösterir.