| Güldür kişinin sevdiği… Gül ki incedir… Gül ki; nazenindir ve hem naziktir. Gül ki hafiftir ve gülden ağır söz söylemez kişi sevdiğine, değer verdiğine… Her devirde üstün tutulan ve hâlâ hükmünü sürdürendir gül… Narindir… İncinmesi, kırılması, boyun bükmesi an meseledir. Öyeyse; sözünü, sohbetini bilmelidir kişi güle karşı. Şair; sevdiğini “Gülüm” diye çağırır. Zira, kendi gözündeki değerini ancak böyle ifade edebilmektedir. Zaten insan sevdiklerini, kıymetli bildiklerini, değerli ve kıymetli nesnelerle adlandırır. Gel gör ki halk şairi, daha değişik düşünmektedir. Ona göre gülün ömrü azdır ve gül demeye dili varmaz bir türlü… Gül açılır yaz olur / Güzellerde naz olur Ben yârime gül demem / Gülün ömrü az olur. Gülün herkes tarafından sevildiği ve herkesin yanında itibar gören çiçeklerden olduğu bir gerçek… Gülle ilgili bir başka gerçek de; tanınmışlığının çok olduğudur. Adını duymayan, ününü işitmeyen yok gibidir. Adına türküler yakılmış, efsaneler anlatılmış, şiirler yazılmış gülün… Onun için de; kime sorsanız; “Gülü tarife ne hacet, ne çiçektir biliriz.” cevabını alacağınız kesin… Hakikaten, bu güzel söz, gülün insanla olan yakın bağını tatlı bir sadelikle anlatmaya yetiyor. Milattan yaklaşık altı asır önce yaşamış Yunanlı şair Sapho’nun şu sözü, güle atfedilen değerin büyüklüğünü ne de güzel dile getiriyor: “Eğer Zeus, çiçeklere bir kraliçe vermiş olsaydı, bu kraliçe gül olacaktı.” Oysa gül, tarih boyunca zaten kraliçe gibi itibar görmüş, hemen herkes tarafından güzelliğin, inceliğin ve zarafetin sembolü olarak anılagelmiştir. “Şahane rengi, his, hayal ve sevda dolu kokusu, narin ve körpe yaprakları, hasılı baş döndürücü güzelliğiyle o” Yaratıcı’dan insana çok güzel bir hediyedir. 0 günden bugüne, gülün insanla olan ilişkisi giderek kuvvetlenmiş, güle karşı sevgisi her geçen gün artmıştır insanoğlunun… Doğrusu; insanoğlu gülü bu kadar sevip, güzelliğine bu kadar hayran, rengine, kokusuna bu derece vurgun olmasaydı, hiç dikenine katlanır mıydı? Ya da Fransız Şair Malherbe, şu sözü hiç söyler miydi? “Dünyada yalnız iki güzel şey vardır; kadın ve gül…” Bülbülü derde salan, yüreğinde odlar yakan, hasretiyle kavuran, ah ettiren, vuslatı mümkünsüz olan gül hakkında daha çok bilgi edinmek üzere tarihin derinliklerine uzandığımızda, onunla ilk defa şiirlerde, efsanelerde karşılaşıyoruz. Bu efsanelerden belki de en eskisi şu olabilir: “Deniz, Venüs’ü doğurduğu zaman, toprakta buna mukabil gülü doğurdu. Çabuk açsın diye onu nektarla suladılar. Ve o, çabucak gelişti. Sonra bir gün, Oupidon, Olumpe bahçelerinde güller arasında oynarken, arılar tarafından sokuldu, çıkan kanlar civardaki güllere bulaştı, onlar da bu rengi ebediyen muhafaza ettiler.” Latin şairi Aphtorius’a göre ise, gül, rengini Venüs’ün kanından almıştır. “Venüs, güller arasında gizlenen Adonis’e yardım ederken yaralanıyor ve dökülen kanı yakınındaki gülleri kırmızıya boyuyor.” Bazılarına göre de; “Gül, şafak taranırken saçlarından dökülmüştür.” Benzetmenin ortaya koyduğu manzarayı isterseniz bir gözlerinizin önüne getirin; bu hayalin bile yüreğinizi ne derece titrettiğini görüp, hayretler içinde kalacağınız kesindir. Gülle ilgili bir diğer efsane ise şöyle: “Seher yeli, çiçekler ilahesinin kalbini fethetmek için öyle nefis bir çiçeğe dönüşüyor ki; ilahe ona bir öpücük kondurmaktan kendini alamıyor. Hiç şüphesiz, bu nefis çiçek gülden başkası değildir.” Şarktaki milletlerin dünyasında masallar ve efsaneler, kendine özgü, farklı bir yer edinmiştir. Zaman içerisinde karşılaştıkları olaylar ya da varlıklarla ilgili, yıllar yılı anlatılagelen bu efsanelerden biri de gülün dünya yüzüne ilk gelişini konu edinmekte ve İranlılara ait olduğu söylenmektedir: “Çiçekler, kraliçeleri olan nilüferi bütün gece uyuduğu için Tanrı’ya şikayet ettiler. Tanrı da, daha az tembel olan bir kraliçe olarak gülü yarattı ve korunması için de onu dikenlerle çevreledi.” Şüphesiz bize göre, gülün doğuşuyla ilgili en güzel efsane, Hz.Muhammed (A.S)’in terinden oluştuğudur. Hani, Koca Yunus, sarı çiçeğe; “Gül sizin neniz olur?” diye sorar ya… Aldığı cevap işte budur: “(…) Ne haldeyüm ne bilem duzakdayam ne gülem Bir garibce bübülem ötmeğe güle geldüm Gül Muhammed teridür bülbül d(e)’anun yârıdur Ol gül ile ezelî cihânda bile geldüm “ Tabii, gül hakkında söylenenler hep geçmişe ait değil. Gülün doğuşu hakkında çağımız yazarlarının da hayalleri oldukça geniş… Mesela; gülle ilgili şu ifade, yazar Victor Hugo’ya ait: “Tanrı, ilk önce kadını ve onun gönlünü hoşnut etmek için de, sonradan gülü yarattı.” Gülün dünya üzerinde ilk göründüğü yerler olarak, Anadolu ve Orta Asya kabul edilmektedir. Eski İranlılar, Hz.İsa’dan önce, 12.yüzyılda gülü kutsal olarak kabul ediyorlardı. Rahipler yakılan ateşe gül yağı dökerek ayin yaparlardı. Samiramis’in meşhur Babil Bahçeleri, o devrin en nadide gülleriyle süslüydü. Truva savaşlarıyla gül, Anadolu’dan Yunanistan’a geçiyor. Homer şafağı tasvir için gülün rengine uzanıyor, şair Anecreon gülden, “Çiçeklerin en güzeli, ilahların rayihası, ziyafet sofralarının süsü ve hastaların şifa kaynağı” diye sözediyor. Nihayet gül; buradan Roma’ya, oradan da bütün Avrupa’ya yayılıyor ve aynı zamanda sevginin de sembolü olarak, büyük kazançların da kapısını açıyordu. Ve sonuçta gül; “Artık bütün insanlığın malıdır. Düğün alaylarını süsleyecek; tablolarda, vazolarda boy gösterecek, güzellerin göğüslerinde uyuyacak, aşk şarkılarında terennüm edilecek, şiirlerde fısıldanacak, yazılara konu teşkil edecek, emsalsiz bir renk, koku kuşağı haâlinde, varlığımızı derinden derine saracaktır. Güzel sanatların bütün kolları, onu sevgileriyle kucaklayacak, şairler, ressamlar, müzisyenler, bir kelebek sarhoşluğu içinde, ondaki sihirli usareyi emeceklerdir.” Bu “Sihirli usâreyi emen” şairlerden biri olan Sezai Karakoç, “Gül Muştusu” adlı şiirinin bir bölümünde, bakın neler anlatıyor gülle ilgili… “Bahar gelmiş gülü zorlamada Bulutun içinde gülün özü döğülmede Sonra bir yağmurla Ufak bir esintiyle Dökülecek bahçelerin üstüne… Yaratılışa dönmüş müdür baharla İlk yaratılışa Gül saçarım düşmanıma bile… Kuzuların doğması nasıl beklenirse o ülkede Güllerin açması da öyle beklenir Gün doğmadan önce” “Gül”den söz ederken, onun aşkıyla yanıp tutuşan bülbülü anmadan geçebilir miyiz? Ya da geçersek, yüzyıllardır ona duyduğu aşkla yanıp yakılan bülbüle haksızlık etmiş olmaz mıyız? Söz konusu efsaneye göre; bülbül, “Solgun” bir çiçek olan ‘Gül’e aşık olur. Günler geceler boyu yalvarıp yakararak aşkını anlatmaya çalışırsa da kâr ettiremez. Bülbül yalvarır, gül naz eder ve bu hâl böyle yıllarca devam edip gider. En çok da; seher vakti, ‘gül’ün açılacağı ana vurgundur bülbül… Geceler boyunca “Gül”ün açılmasını bekler, ne var ki şafak vakti, artık dayanamayıp, her defasında uyuyakalır. Uzun zaman devam eden bu hâl, bülbülün bütün sabrını tüketir. Sonunda ‘gül’ün dalına konarak daha yakından yalvarmak ve bir kez de kendisi için açılmasını istemek fikri imdadına yetişir. Heyecan içindeki bülbül, tam gülün dalına konmak isterken budağını farkedemez. Sonra da güle kavuşmuş olmanın hazzıyla budağın göğsüne batmasına aldırmaz. Bülbülün kanı yavaş yavaş gülün toprağına sızar ve canım bülbül oracıkta can verir. Bülbülün toprağa sızan kanı yağmurla beraber gül fidanına yürür ve o andan itibaren gülün “Solgun” rengi canlanır, kan rengini alır. Bazıları da, “Vefakâr âşığının ölümüne sebep olmanın hicâbı, gülü kıpkırmızı yapmıştır.” derler. İnsanımızın çoğu bülbülün aşk efsanesini bilmez belki… Ama güzel sesiyle seher yellerinin ılgıt ılgıt estiği demlerde, bahçelerden gönüllere nağmeler salan bülbülü tanır ve sever. Oysa bilenlerce malumdur ki; bülbülün ah-u efgânı, hep gül içindir, gül tarafından terkedildiği ya da güle kavuşamadığı, vuslata eremediği içindir. Ne var ki bülbül; gül uğruna can terk etse bile, güller yine açmaya; hayal ve his dünyamızı zenginleştiren rengiyle, kokusuyla yeryüzünü şenlendirmeye devam edecektir. Tıpkı, şair Saim Arıksoy’un da bir dörtlüğünde belirttiği gibi: “Güz mevsimi gülşenleri vermiş fesada, Bülbül, gülü solmuş diye boş bir tasada, İçlenme ki bülbül, yine hep aynı fidanda, Güller açacak, senden eser kalmasa da…” Bazen de insan, o kadar büyük tutkuyla, o kadar aşkla bağlanır ki “Gül”üne, baktığı her yerde onu görür; her şeyi, sarayı, tacı, tahtı, bağı, duvarı, satılanı, alınanı, tartılanı, tartanı, kısacası; koca bir şehri sadece ondan ibaret görür, ona benzetir, o sanır. Ne yana baksa güldür, neyi görse gül gibidir, neyi düşünse gülü hatırlar. Ümmi Sinan’ın mısralarıyla; âlem gül gibi kokmakta, cihan gülün rengine boyanmaktadır adeta: “Seyrimde bir şehre vardım Gördüm sarayı güldür gül Sultanının tacı tahtı Bağı duvarı güldür gül Gül alırlar gül satarlar Gülden terazi tutarlar Gülü gül ile tartarlar Çarşı pazarı güldür gül” Böylesine güle meftun, gülle hemdem insanların yaşadığı bir ülke olur da, bunlar arasında gıbtaya dayalı tatlı bir rekabet doğmaz mı? Elbette doğmuştur. Bu tatlı rekabet, tâ Selçuklular döneminde “Gül şölenleri”ni, “Gül yarışları”nı ortaya çıkarmıştır. Gül mevsimi hep bahardır ve gül baharla birlikte çıkagelir, baharla birlikte kendini gösterir; güzelliğini, kokusunu, rengini sergiler, gönülleri şen, tabiatı gülşen eyler. Görenlerin içine yaşama sevinci, huzur, umut; koklayanların yüreğine ferahlık salar. Yapraklarını açışı bir başka zevk verir seyredene, duruşu bir başka… Gül değişik bir anlam kazandırır bahara… Bir çok çiçek olmasına rağmen, gül; rengi, kokusu ve görüntüsüyle, baharın güzelliğine güzellik katar. Onun içindir ki; bahar mevsimi içinde gülün ayrı bir yeri vardır ve “Çok zaman baharı tek başına temsil eder ve çemen ülkesine sultan olarak hükmünü sürmeye başlar.” Artık devir gül devridir ve Nef’î ‘nin dediği gibi: “Bu mevsim âşıkların bayramıdır ve gökyüzü, inci saçan bulutu elmas kakmalı bir gölgelik haline getirir; yer onun yansımasıyla nakışlı bir döşeğe benzer. Baharın aydınlığı gökyüzüne ulaşır ve onu karanlık bulutların pasından temizler. (…) Hafif hafif esen rüzgâr, su üzerine öylesine incelikli dalgalar yayar ki, değme sanatkâr gümüş üzerine böyle kalem işi yapamaz. Gül kokusu bülbülün göğsüne yerleşir ve bülbülün cismi Tataristan âhûsunu çatlatacak hâle gelir.” (Beşir Ayvazoğlu, Güller Kitabı, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1996, s.33) “İstanbul’u fetheden o büyük padişahın eşlerinden birinin adı Gülşah, birinin adı Gülbahar, birinin adı Çiçek’tir. (…) Nakkaş Sinan Bey’in ünlü minyatüründe Fatih’in kokladığı gül, bu güllerden hangisini temsil ediyordu acaba? Belki de dünyanın -onun elinde açılan- en güzel gülünü, İstanbul’u…” (a.g.e.36) Eski medeniyetlerimizin hemen hepsinde tabii güzellikler büyük önem taşırdı. Çevrenin temiz ve bakımlı olmasına özen gösterilir ve buralar ağaçlarla, çiçeklerle süslenirdi. “Özellikle ağaçlar ve çiçekler, İslâm sanatlarında üsluplaştırılmış ve süsleyici motifler olmanın ötesinde de anlamlar taşıyordu.” Yazar Beşir Ayvazoğlu bu durumu bakın nasıl anlatıyor: “Eski İslâm şehirlerinde ağaçlarla ve çiçeklerle dolu bahçesi bulunmayan bir ev düşünülemezdi. Her Müslüman şehirli bahçe ve çiçek meraklısıydı. Evlerin bahçe olarak düzenlenmiş, ortalarında havuz bulunan birer iç avlusu bulunurdu. Ev, bu avluyu çevreleyen yapı bölümlerinden oluşuyordu. Birbirini kesen yolları, çimenleri, ağaçlan, oturma yerleri, havuzları, hatta tavus kuşları, evcilleştirilmiş güvercinleri, kuğuları ve ördekleriyle adeta küçük birer park olan bu avlular simetrik bir biçimde düzenlenir ve havuz, içine yansıyan ağaçları, çiçekleri ve yapıyı simetrik bir biçimde çoğaltırdı. Birçok şair bu bahçelerin güzelliklerini şiirlerinde coşkulu bir dille tasvir etmişlerdir.” (a.g.e.s.50) Hindistan ‘da büyük bir Türk imparatorluğu kuran “Bâbür Şah (1483-1530), şairliği, hattatlığı ve musikişinaslığının yanı sıra, hastalık derecesinde bir bahçe ve çiçek tutkunuydu.(…) Bâbür Şah, zaman zaman, bitmek bilmeyen mücadelelerden, düşmanlıklardan, ikiyüzlülüklerden, ihanetlerden dağlara ve kırlara kaçıyordu. Böyle kaçışlarından birinde, dağları kızıl yakuta çeviren lâlelerle büyülenmiş ve kaç cins lâle bulunduğunu merak etmişti. Adamları derhal seferber olarak otuz dört çeşit lâle tespit ettiler. Bâbür bunun üçerine bir gazel yazdı.” (a.g.e.56) Gazelin ilk mısraları şöyleydi ve gülü anlatıyordu: “Kanayan zavallı gönlüm gül tomurcuğu gibi Kırmızı yaprakları birbirinin üzerine kapanmış İlkbaharın binlerce defa esen rüzgârlarında Acaba açılıp da gül olabilecek mi?” Eskiler yazdıkları eserlere, gülden mülhem isimler verir, böylelikle eserlerinin gül bahçesi gibi olduğunu ta isminden başlayarak ortaya koymak isterlerdi. “Gülistan”, “Bostan”, “Gülzâr”, “Gülşen” bunlardan bazılarıdır. Ayrıca oturulan yerlere de güllü, çiçekli isimler verirlerdi ve bu güzellikten bir başka şekilde istifade ederlerdi. Gülbahçe Sokağı, Güllü Bahçe Sokağı, Çiçekli Bostan Sokağı gibi… Anadolu insanı gülün manevî huzurundan daha çok yararlanmak için, sevdiği, sözünü ve yolunu tuttuğu bir çok kişinin adıyla da hayatını şenlerdirmiş. Bunlardan sadece bir kaçının adı şöyle: Merzifonlu Gül Baba, Güllüceli Gül Baba, Sivaslı Gül Baba, Malkaralı Gül Baba, Kırklarelili Gül Baba, Babaeskili Gül Baba, Edirneli Gül Baba, Ispartalı Gül Baba, Kilisli Gül Baba, İzmirli Gül Baba… Çünkü, “gül” bir minyatürdür, bir niyâzdır, bir arz-ı hâldir; bir sırma kemerdir; bir mısra’dır, mızrabdır, uzun soluklu bir ney’dir. Oyalı yazmada motiftir, nakıştır, murâttır. Zira dönemin madde ve mânâ güzellikleri, yücelikleri gülde sembolleştirilmiştir. Anadolu’nun ulularından Mevlâna’nın aşağıdaki arz-ı hâline dikkat edecek olursak, bu sembolleştirmenin boşuna olmadığını ve ne kastedildiğini daha iyi anlarız: “Gülün eteğini tutalım, ona yoldaş olalım; dünya güle, gülün aslına, zevalsiz gül fidanına gidiyor. Gülün aslı, zevalsiz gül fidanı Mustafa’nın terinden bitmiş. Dünya, o ulunun yüzünden yeni ayken, dolunay haline gelmiştir.” |
