İnsan, var olduğu günden beri içinde yaşadığı dünyayı anlamaya ve kendisini bu dünyanın içinde anlamlandırmaya çalışmıştır. Öğrendiklerini biriktirmiş, tecrübelerini sonraki nesillere aktarmış ve zamanla bu birikimden hayatına yön verecek ölçüler çıkarmıştır. Ne var ki bu serüven sonucunda elde edilen bilgi ile hikmet aynı şey değildir. Bilgi insanın zihnini genişletirken, hikmet onun hayatına yön verir. Bu sebeple hikmet, yalnızca bilmekle başlayan değil, bilinenin insanın karakterine ve yaşayışına dönüşme- siyle derinleşen bir yolculuktur. Hikmet nedir? İnsan ne zaman hikmet sahibi olur? Çok şey bilmek, insanı bilge kılmaya yeter mi? Yoksa hikmet, bilginin ötesinde, insanın bildikleriyle nasıl yaşadığına dair bir mesele midir? Belki de hikmet hakkında sorulabilecek en temel soru budur. Çünkü insanlık tarihi boyunca bilgi biriktirmiş, düşünmüş, tecrübe etmiş ve öğrendiklerini sonraki nesillere aktarmıştır. Fakat her bilgi birikimi insanı hikmet sahibi yapmamıştır. Hikmet, bilginin insanın hayatında bir karşılık bulmasıyla başlar.
Bu açıdan bakıldığında hikmeti yalnızca zihinsel bir faaliyet olarak görmek mümkün değildir. İnsan bir şeyi bilebilir fakat bildiği şey onu daha iyi, daha adil, daha ölçülü ve daha merhametli bir insan hâline getirmiyorsa o bilginin hikmete dönüşmesinden söz etmek güçtür.
Hikmet, bilmekle başlar fakat bilmekte kalmaz. İnsanın kendisine, çevresine ve içinde yaşadığı dünyaya bakışını değiştirdiği ölçüde anlam kazanır. Bu sebeple hikmet, biraz da bilmekten olmaya doğru ilerleyen bir yolculuktur.
Düşünce geleneğimize bu açıdan bakıldığında, hikmetin yalnızca belirli filozofların eserlerinde aranamayacağı görülmektedir. Türk hikmeti, tarih boyunca ortaya konulan kültürel birikimin, ahlâk anlayışının, hayat tecrübesinin ve düşünme biçiminin farklı alanlarda kendisini göstermesiyle oluşan geniş bir dünyadır. Onu yalnızca felsefî eserlerde aramak, bu dünyanın önemli bir kısmını görmemek anlamına gelir. Çünkü düşünce dünyamıza hikmet bazen bir atasözünde, bazen bir destanın kahramanında, bazen bir hükümdarın adalet anlayışında, bazen bir bilgenin öğüdünde, bazen de insanın tabiat karşısındaki tavrında karşımıza çıkmaktadır. Nitekim hikmet dünyamızın kültürel, manevî ve felsefî birikimin nesiller boyunca aktarılmasıyla şekillenen bir miras olduğu düşünülebilir.
Belki de bu hikmet dünyasının en dikkat çekici taraflarından biri, düşünce ile hayat arasındaki mesafeyi mümkün olduğunca kısa tutmasıdır. Düşünce, yalnızca üzerine konuşulan bir şey değil, yaşanması gereken bir hakikattir. Bu nedenle bilgi ile ahlâk, akıl ile erdem, birey ile toplum birbirinden bütünüyle ayrılmaz. İnsan kendisini geliştirirken toplumdan bağımsız düşünülemez. Aynı şekilde toplumun düzeni de yalnızca kurallarla değil, o kuralları yaşatacak insanın ahlâkıyla mümkündür. Burada hikmet dünyamızın önemli kavramlarından biri olarak töre karşımıza çıkmaktadır. Töreyi yalnızca geçmişten devralınmış birtakım kurallar bütünü olarak anlamak, onun düşünsel anlamını daraltmak olur. Töre aynı zamanda insanın nasıl davranması gerektiğine ilişkin bir ölçü dünyasıdır. İyinin ve kötünün, doğrunun ve yanlışın, haklı ile haksızın birbirinden ayrılması için bir zemin oluşturur. Bu nedenle töre, hikmet dünyamızın soyut bir düşünceden hayatın içine geçiş noktalarından biri olarak değerlendirilebilir. Eski Türklerde bireysel ve toplumsal hayatı düzenleyen hikmet anlayışının erdem ve töre ile birlikte düşünülmesi de bu bakımdan anlamlıdır.
Ancak burada hikmetin yalnızca toplumsal düzeni sağlamak için var olduğunu düşünmek de doğru olmaz. Hikmet önce insanın kendisine dönmesini gerektirir. İnsan başkasına adalet dağıtmadan önce adalet duygusunu kendi içinde kurabilmeli, başkasından doğruluk beklemeden doğruluğu kendi hayatında taşıyabilmelidir. Çünkü dışarıdaki düzen, içerideki düzenin bir yansımasıdır. Kendisiyle barışık olmayan, ölçüyü kendi hayatında kuramayan bir insanın topluma hikmet taşıması kolay değildir.
Bu nedenle hikmet dünyamızda erdem
önemli bir yere sahiptir. Erdem, hikmetin
hayata dönüşmüş biçimidir. Bilgi insana neyin doğru olduğunu gösterebilir; fakat o doğruyu gerçekleştirmek için insanın iradeye ve ahlâka ihtiyacı vardır. Sadece doğruyu bilmek yetmez; doğru olanı yapabilmek gerekir. Hikmetin asıl sınavı da burada başlar. Bilginin davranışa, davranışın karaktere ve karakterin güzel bir hayata dönüşmesi gerekir.
Bu noktada hikmet dünyamızın bir başka özelliği ortaya çıkmaktadır. Hikmet tek başına elde edilen bir zenginlik değildir. İnsan geçmişten öğrenir. Kendinden önce yaşamış insanların tecrübelerinden, sözlerinden, hatalarından ve başarılarından yararlanır. Sonra öğrendiklerini kendi hayatında yeniden sınar ve kendisinden sonra geleceklere aktarır. Böylece hikmet, kuşaklar arasında kurulan görünmez bir bağ hâline gelir. Bu yönüyle hikmet sadece bireysel değil, aynı zamanda ortak bir hafızadır.
Belki bu yüzden kültürümüzde sözün ayrı bir yeri vardır. Uzun uzun anlatmak yerine bazen tek bir cümleyle yılların tecrübesi aktarılır. Bir atasözü, bir öğüt veya kısa bir hikâye, insanın karşısına hayatın tamamına dair bir düşünce çıkarabilir. Çünkü hikmet her zaman çok söz söylemek değildir. Bazen söylenebilecek en doğru şeyi, gerektiği kadar söyleyebilmektir. Hikmet dünyamızın sözlü kültür, atasözleri, destanlar ve edebî ürünler üzerinden taşınması da bu anlayışın önemli göstergelerinden biridir.
Türklerin İslâmiyet’i kabul etmeleriyle birlikte bu hikmet dünyası ortadan kalkmamış, aksine yeni bir anlam ufkuyla karşılaşmıştır. Türkistan’ın kadim birikimi ile İslâm medeniyetinin düşünce ve inanç dünyası zaman içerisinde birbirini besleyen yeni bir düşünce zemini meydana getirmiştir. Bu süreçte hikmet ve erdem, farklı düşünürlerin eserlerinde yeni kavramlarla yeniden ele alınmış; akıl, ahlâk, mutluluk, adalet ve insanın _ yetkinleşmesi gibi meseleler daha geniş bir metafizik çerçeve içerisinde düşünülmüştür. Böyle bakıldığında Fârâbî’den Yusuf Has Hâcib’e, Ahmed Yesevî’den Anadolu’nun irfan geleneğine kadar uzanan geniş bir düşünce dünyasında farklı biçimlerde karşımıza çıkan şeyin aslında ortak bir arayış olduğu görülebilir: İnsan nasıl daha iyi bir insan olabilir? Toplum nasıl daha adil bir düzen içerisinde yaşayabilir? Bilgi insanı nereye götürmelidir? Bu soruların bugün için de geçerliliğini koruduğunu söylemek açısından hiçbir soru yoktur.
Bugün insanlığın sahip olduğu bilgi geçmişte hiç olmadığı kadar geniştir. Birkaç saniye içerisinde dünyanın herhangi bir yerindeki bilgiye ulaşabiliyoruz. Fakat bilgiye ulaşmanın kolaylaşması, hikmete ulaşmayı aynı ölçüde kolaylaştırmış değildir. Hatta belki de çağımızın en büyük meselelerinden biri budur. Bilgi çoğalmış, fakat bilgiyi anlamlandırma ihtiyacı daha da büyümüştür.
Öyleyse bugün hikmet dünyamızdan söz etmek, geçmişte söylenmiş sözleri yalnızca tekrar etmek anlamına gelmemelidir. Asıl mesele, o sözlerin arkasındaki insan ve hayat anlayışını yeniden düşünebilmektir. Bilginin erdeme, aklın adalete, gücün sorumluluğa, sözün hakikate dönüşmesi gerektiğini yeniden hatırlamaktır. Çünkü hikmet, geçmişte tamamlanmış bir miras değildir. Her neslin yeniden aramak, anlamak ve yaşamak zorunda olduğu bir yolculuktur. Belki de hikmet dünyamızın bize bugün söyleyebileceği en önemli şey budur: İnsan, bildikleriyle değil, bildiklerinin kendisini nasıl bir insana dönüştürdüğüyle ölçülür. Ve hikmet, tam da bilmekten olmaya doğru atılan ilk adımda başlamaktadır.