İnsan, var olduğu günden beri içinde ya­şadığı dünyayı anlamaya ve kendisini bu dünyanın içinde anlamlandırmaya çalışmış­tır. Öğrendiklerini biriktirmiş, tecrübelerini sonraki nesillere aktarmış ve zamanla bu birikimden hayatına yön verecek ölçüler çı­karmıştır. Ne var ki bu serüven sonucunda elde edilen bilgi ile hikmet aynı şey değildir. Bilgi insanın zihnini genişletirken, hikmet onun hayatına yön verir. Bu sebeple hikmet, yalnızca bilmekle başlayan değil, bilinenin insanın karakterine ve yaşayışına dönüşme- siyle derinleşen bir yolculuktur. Hikmet nedir? İnsan ne zaman hikmet sahi­bi olur? Çok şey bilmek, insanı bilge kılma­ya yeter mi? Yoksa hikmet, bilginin ötesinde, insanın bildikleriyle nasıl yaşadığına dair bir mesele midir? Belki de hikmet hakkın­da sorulabilecek en temel soru budur. Çün­kü insanlık tarihi boyunca bilgi biriktirmiş, düşünmüş, tecrübe etmiş ve öğrendiklerini sonraki nesillere aktarmıştır. Fakat her bilgi birikimi insanı hikmet sahibi yapmamıştır. Hikmet, bilginin insanın hayatında bir kar­şılık bulmasıyla başlar.

Bu açıdan bakıldığında hikmeti yalnızca zi­hinsel bir faaliyet olarak görmek mümkün değildir. İnsan bir şeyi bilebilir fakat bildi­ği şey onu daha iyi, daha adil, daha ölçülü ve daha merhametli bir insan hâline getir­miyorsa o bilginin hikmete dönüşmesinden söz etmek güçtür.

Hikmet, bilmekle başlar fakat bilmekte kal­maz. İnsanın kendisine, çevresine ve içinde yaşadığı dünyaya bakışını değiştirdiği ölçü­de anlam kazanır. Bu sebeple hikmet, biraz da bilmekten olmaya doğru ilerleyen bir yolculuktur.

Düşünce geleneğimize bu açıdan bakıldı­ğında, hikmetin yalnızca belirli filozofların eserlerinde aranamayacağı görülmektedir. Türk hikmeti, tarih boyunca ortaya konu­lan kültürel birikimin, ahlâk anlayışının, hayat tecrübesinin ve düşünme biçiminin farklı alanlarda kendisini göstermesiyle olu­şan geniş bir dünyadır. Onu yalnızca felsefî eserlerde aramak, bu dünyanın önemli bir kısmını görmemek anlamına gelir. Çünkü düşünce dünyamıza hikmet bazen bir ata­sözünde, bazen bir destanın kahramanında, bazen bir hükümdarın adalet anlayışında, bazen bir bilgenin öğüdünde, bazen de in­sanın tabiat karşısındaki tavrında karşımıza çıkmaktadır. Nitekim hikmet dünyamızın kültürel, manevî ve felsefî birikimin nesiller boyunca aktarılmasıyla şekillenen bir miras olduğu düşünülebilir.

Belki de bu hikmet dünyasının en dikkat çekici taraflarından biri, düşünce ile hayat arasındaki mesafeyi mümkün olduğunca kısa tutmasıdır. Düşünce, yalnızca üzerine konuşulan bir şey değil, yaşanması gereken bir hakikattir. Bu nedenle bilgi ile ahlâk, akıl ile erdem, birey ile toplum birbirinden bütü­nüyle ayrılmaz. İnsan kendisini geliştirirken toplumdan bağımsız düşünülemez. Aynı şekilde toplumun düzeni de yalnızca ku­rallarla değil, o kuralları yaşatacak insanın ahlâkıyla mümkündür. Burada hikmet dünyamızın önemli kavram­larından biri olarak töre karşımıza çıkmak­tadır. Töreyi yalnızca geçmişten devralınmış birtakım kurallar bütünü olarak anlamak, onun düşünsel anlamını daraltmak olur. Töre aynı zamanda insanın nasıl davranma­sı gerektiğine ilişkin bir ölçü dünyasıdır. İyi­nin ve kötünün, doğrunun ve yanlışın, haklı ile haksızın birbirinden ayrılması için bir ze­min oluşturur. Bu nedenle töre, hikmet dün­yamızın soyut bir düşünceden hayatın içine geçiş noktalarından biri olarak değerlendiri­lebilir. Eski Türklerde bireysel ve toplumsal hayatı düzenleyen hikmet anlayışının er­dem ve töre ile birlikte düşünülmesi de bu bakımdan anlamlıdır.

Ancak burada hikmetin yalnızca toplumsal düzeni sağlamak için var olduğunu düşün­mek de doğru olmaz. Hikmet önce insanın kendisine dönmesini gerektirir. İnsan başka­sına adalet dağıtmadan önce adalet duygu­sunu kendi içinde kurabilmeli, başkasından doğruluk beklemeden doğruluğu kendi ha­yatında taşıyabilmelidir. Çünkü dışarıdaki düzen, içerideki düzenin bir yansımasıdır. Kendisiyle barışık olmayan, ölçüyü kendi hayatında kuramayan bir insanın topluma hikmet taşıması kolay değildir.

Bu nedenle hikmet dünyamızda erdem

önemli bir yere sahiptir. Erdem, hikmetin

hayata dönüşmüş biçimidir. Bilgi insana neyin doğru olduğunu gösterebilir; fakat o doğruyu gerçekleştirmek için insanın iradeye ve ahlâka ihtiyacı vardır. Sadece doğruyu bilmek yetmez; doğru olanı yapabilmek gerekir. Hikmetin asıl sınavı da burada başlar. Bilginin davranışa, davranışın karaktere ve karakterin güzel bir hayata dönüşmesi gere­kir.

Bu noktada hikmet dünyamızın bir başka özelliği ortaya çıkmaktadır. Hikmet tek ba­şına elde edilen bir zenginlik değildir. İnsan geçmişten öğrenir. Kendinden önce yaşa­mış insanların tecrübelerinden, sözlerinden, hatalarından ve başarılarından yararlanır. Sonra öğrendiklerini kendi hayatında yeni­den sınar ve kendisinden sonra geleceklere aktarır. Böylece hikmet, kuşaklar arasında kurulan görünmez bir bağ hâline gelir. Bu yönüyle hikmet sadece bireysel değil, aynı zamanda ortak bir hafızadır.

Belki bu yüzden kültürümüzde sözün ayrı bir yeri vardır. Uzun uzun anlatmak yeri­ne bazen tek bir cümleyle yılların tecrübesi aktarılır. Bir atasözü, bir öğüt veya kısa bir hikâye, insanın karşısına hayatın tamamına dair bir düşünce çıkarabilir. Çünkü hikmet her zaman çok söz söylemek değildir. Bazen söylenebilecek en doğru şeyi, gerektiği ka­dar söyleyebilmektir. Hikmet dünyamızın sözlü kültür, atasözleri, destanlar ve edebî ürünler üzerinden taşınması da bu anlayışın önemli göstergelerinden biridir.

Türklerin İslâmiyet’i kabul etmeleriyle bir­likte bu hikmet dünyası ortadan kalkmamış, aksine yeni bir anlam ufkuyla karşılaşmıştır. Türkistan’ın kadim birikimi ile İslâm mede­niyetinin düşünce ve inanç dünyası zaman içerisinde birbirini besleyen yeni bir düşün­ce zemini meydana getirmiştir. Bu süreçte hikmet ve erdem, farklı düşünürlerin eser­lerinde yeni kavramlarla yeniden ele alın­mış; akıl, ahlâk, mutluluk, adalet ve insanın _ yetkinleşmesi gibi meseleler daha geniş bir metafizik çerçeve içerisinde düşünülmüştür. Böyle bakıldığında Fârâbî’den Yusuf Has Hâcib’e, Ahmed Yesevî’den Anadolu’nun irfan geleneğine kadar uzanan geniş bir dü­şünce dünyasında farklı biçimlerde karşımı­za çıkan şeyin aslında ortak bir arayış oldu­ğu görülebilir: İnsan nasıl daha iyi bir insan olabilir? Toplum nasıl daha adil bir düzen içerisinde yaşayabilir? Bilgi insanı nereye götürmelidir? Bu soruların bugün için de geçerliliğini koruduğunu söylemek açısın­dan hiçbir soru yoktur.

Bugün insanlığın sahip olduğu bilgi geçmiş­te hiç olmadığı kadar geniştir. Birkaç saniye içerisinde dünyanın herhangi bir yerindeki bilgiye ulaşabiliyoruz. Fakat bilgiye ulaş­manın kolaylaşması, hikmete ulaşmayı aynı ölçüde kolaylaştırmış değildir. Hatta belki de çağımızın en büyük meselelerinden biri budur. Bilgi çoğalmış, fakat bilgiyi anlam­landırma ihtiyacı daha da büyümüştür.

Öyleyse bugün hikmet dünyamızdan söz etmek, geçmişte söylenmiş sözleri yalnız­ca tekrar etmek anlamına gelmemelidir. Asıl mesele, o sözlerin arkasındaki insan ve hayat anlayışını yeniden düşünebil­mektir. Bilginin erdeme, aklın adalete, gü­cün sorumluluğa, sözün hakikate dönüşme­si gerektiğini yeniden hatırlamaktır. Çünkü hikmet, geçmişte tamamlanmış bir miras değildir. Her neslin yeniden aramak, anlamak ve yaşamak zorunda olduğu bir yolculuktur. Belki de hikmet dünyamızın bize bugün söyleyebileceği en önemli şey budur: İnsan, bildikleriyle değil, bildikleri­nin kendisini nasıl bir insana dönüştürdüğüyle ölçülür. Ve hikmet, tam da bilmekten olmaya doğru atılan ilk adımda başlamakta­dır.

Bu yazıyı paylaşın