“Şimdi tarihte saat kaç?” Turgut Uyar

Yola çıktım Mardin’e Çıplak yamaçları, ara ara beliren bodur ağaçlıkları, sabah mahmurluğundaki köy­leri geçtikten sonra, âdeta sihirli bir lamba­dan çıkar gibi binlerce yıllık büyüleyici bir geçmiş, bütün cazibesiyle gelip önümüze kuruluveriyor. Ve birden Mazı Dağları’nın kartal bakışlı tepelerinden uçsuz bucaksız Mezopotamya’nın yılanlı ovalarına hükme­derken buluyoruz kendimizi. Altın sarısıyla gül kurusunun birbirine ka­rıştığı yalçın bir göğün altında, sarı kireç taşıyla yalım yalım ışıldayan ceylan gözlü taş evler gülümsüyor bize. Baygın bir teras­lamayla birbirinin manzarasını kapatmayan Mardin’in bu ağır, bu dingin, hafif düşsel mimarisi karşılıyor bizi. Yazın serin mi serin kışın sıcak tutan, haremlik ve selamlık tasa­rımıyla en az iki katlı evlerin hiçbirinin göl­gesi diğerinin üzerine düşmüyor. Güneye nâzır bu evler, sanki yüzyıllardır aynı düşü seyrediyor. Bir düş ki hâreli… Bir düş ki Me­zopotamya diyorlar adına.

Gündüzleri seyranlık, geceleri altın bir ger­danlıktır bu evler… Kandilleri yanınca zir­vedeki kalenin eteklerini ışıltılı bir kolye misâli süsleyen, yerel taş ustalarının elle­rinde hayat bulan bu küçük pencereli ha­nelerin arasından, kıvrıla kıvrıla ilerleyen basamaklı, daracık sokaklara dalıyoruz. Her bir sokak, Eco’nun Gülün Adı romanındaki labirentleri çağrıştırıyor. Çiçek açmış saksı­ları, rengarenk pencereleri ve geleneksel de­senli duvarları içimizi şenlendiriyor. Evlerin altından geçen kemerli ve üstü kapalı abba- ralardan geçerek Mardin’in esrarlı zamanla­rına taşınıyoruz.

Sanki sokaklardan değil de türlü türlü sa­bun kokan, mırra tüten cilalı taş devrinden geçiyoruz. Mardin’in yalnızca kapısı mı şen olur? Sokakları da… Kimi sokakta nal şakır­tısı bakıra vuran çekiç seslerine karışıyor. Neden sonra acı bir kahveye eşlik eden Ka­zancı Bedih’in o ağır aksak sesi selsebil fe­rahlığında dökülüyor sokağa: “Mardin ka­pısından atlayamadım / Liralarım döküldü toplayamadım”.

Mardin’de yaşamak her an bir rüzgâra kapılıp gitmektir Bir bakmışsın ki yeri göğü bir türkü çınlatı­yor. Sabiha’yla dama hedik seren, saçları be­lik belik bir kadın imgesi düşüyor şehrin iç ahengine. Daha dokunaklı, daha içerden bir tını bu. “Bir tel çektim Mardin’den / Bin ah çektim derinden.”

İşte bu sesler, şehri dıştan kuşatıp mısra mısra örerek Mardin’i asırlık bir ezgiye dönüştürmüyor mu?

Medeniyetlerin buluştuğu, Türklerin, Kürt­lerin, Arapların ve Süryanilerin yüzyıllardır aynı ağıtları yakarak aynı sokaklarda bir­birine karıştığı Mardin’in taş kalbinde bir başka müzik çalınıyor kulağımıza: Reyhanî müziği.

Nice kültürün, nice nağmenin içinden sü­zülerek gelen bu otantik ezgi, çarmıha ge- rildiği anda Hazreti İsa’nın kanının düştüğü yerde filizlendiğine inanılan reyhan gibi ya­yılıyor şehrin dinginliğine. Dinleyenin içine tatlı bir rehavet, derin bir sükûnet ve tarifsiz bir huzur bırakıp geçiyor.

Belki de bu ritmin nabzı, dağların bağrında Aramice’nin yankısını dembedem fısılda­yan, asırlarca Süryani Kadim Patrikliği’ne ev sahipliği yapmış Deyrulzafaran Manastırı’nda atar. Belki de Süryani Orto­doks geleneğinin Mardin’deki en eski nişa­nelerinden biri olan Mor Behnam/Kırklar Kilisesi’nde… Cevizden oyma kapısındaki kitabeden köklerinin VI. yüzyıla uzandığı anlaşılan bu mabette, sayısız kuşağın duası, Reyhanî’nin ezgilerinde bugün de sürer.

Şehir durmadan çarşı çarşı açılıyor önümüz­de. Mardinli, Midyatlı, Kızıltepeli kadınları bezeyen, koyu yeşil, bordo zeminli gelenek­sel kınavis desenli rengârenk pazen kumaş­lar, bir çırpıda dükkânların önünü gülistana çeviriyor. Kavurucu taşların arasından başı­nı uzatmış bu motifler, bu sonsuz, iri güller… Sarı, açık pembe, çılgın pembe ve kırmızı güller, sanki Hâşim’in has bahçesinden çı­kıp yolunu kaybetmiş, dönüşü bulamamış da bu çarşılara sığınmıştır.

Kemerli dükkânların gölgeyi demleyen ön­lerini mavi mavi badem şekerleri, türlü türlü çerezler, el yapımı rengarenk sabunlar süs­lüyor: menengiç, zeytinyağlı defne, ardıç, badem özlü, eşek sütü ve bıttım sabunları… Baharatlardan yayılan rayihalar sarıyor dört bir yanımızı. Süryani çöreğinin tadı hâlâ damağımızdayken her köşeden bir kebapçı kedisi çıkmasın mı önümüze. Derken Kürt kahvesi tatmamız için ısrarcı oluyor gümüş kemerli, elleri kınalı o ahu güzeller.

Zamanın ruhu, çölü vahaya çeviren bir sim­yacı maharetiyle işlerken ahşap dükkânların birinde ihtiyar bir kuyumcu, tel tel can veri­yor gümüşe. Bu yüzdendir ki burada akan zaman değil bu vav ustalarının alın teriyle süzülen sabırdır; tıpkı Artuklu taş işçiliğin­de sırlanmış itina ve sabırda olduğu gibi.

Sabrın taşlaşmış hâli

Gökyüzüne yaslanan bu kadim şehirde her taş merdiven, sürpriz bir köşeye yahut ma­hir Artuklu taş ustalarının ince eleyip sık dokuduğu şaheserlere çıkarıyor bizi.

Zamanın yontulmuş taş hali, Mardin rüyası yaşatmaya devam ediyor.

Can çekişen güneşin som ışıkları çatılara vu­rurken, aniden önümüzde, yerden bitmişçe- sine sürpriz bir minare yükseliyor. Şehrin mistik havası bizi yavaş yavaş kendi derin­liğine çekiyor. Bir kafenin seyir terasına çı­kıp soluklanıyoruz. Şehrin zaman, varoluş, gökyüzü ve inançla kurduğu bağın somut­laşmış hâlini bu terastan seyre duruyoruz. Tepemizde kıtlıklar, vebalar, kuşatmalar görmüş; direncini arşa değen burçlarında saklayan Mardin Kalesi… Hemen eteğin­de Zinciriye Medresesi, aşağıda ise Ulu Camii’nin dilimli kubbesi ve bulutları zarif­çe delen mağrur minaresi… Her yandan ku­şatılmış gibiyiz. İnce ince işlenmiş taş işçili­ğiyle bir kanaviçeyi andıran silindir gövdeli bu minare, upuzun bir servi gibi göğe doğ­ru sivriliyor. Nesih hatlı ayetlerin serpildiği damla motifleri, teolojiyle estetiğin ahengini ilan edercesine salınıyor. Bu motiflerin tepe­liğinde “Allah” lafzı… Türlü örgüler ve kûfî harflerle kozmosa açılan geometrik şekiller, “Kim Allah’a tevekkül ederse, Allah ona kâfidir” ayetiyle birlikte hâre hâre sarıyor kalbimizi.

Burada her bakış bizi sonsuzluğa çağırmı­yor mu? Güvercinler sema edercesine dö­nüyor… Güvercinler dumanlar içinde saf saf takla atarak dönüyor minarenin çevresinde. Sanki taşın ve duanın büyüsünde, göğün nihayetsizliğinde bir bengü dönüş başlıyor. Nietzsche’nin Şen Bilim’de sorduğu o sarsı­cı soru düşüyor aklımıza: “Yaşadığımız her şeyi, bütün acıları ve sevinçleriyle, sonsuz kez yeniden yaşamaya razı mıyız?”

Göğe açılın Zinciriye

Zihnimizde cevabını bulmamış sorularla düşüyoruz yola. Rotamızda göğe açılan Zin- ciriye Medresesi var. Eşi menendi bulanma- yan Mardin Kalesi’nin eteklerini toplayan Zinciriye, sarp kayalıklara değil de gökyü­züne kuruluvermiştir sanki. Dünyadan elini eteğini çeken, aşkın olana doğru yükselen, münzevi ve mütevazı bir medresedir. Doğu ve batı uçlarındaki çifte dilimli yivli kubbe­ler, günün altın saatlerinde şehrin başına pi- leli birer taç giydiren o muazzam kubbeler değil midir ki bu dârü’l hikmeyi muhayyel bir saraya çeviren?

Taşın içine oyulmuş, âdeta kırk dili okuyan geometrik yıldız motifleriyle bezeli taç kapı, Selçuklu taş işçiliğinin ender örneklerinden biri olarak karşılıyor bizi. Dışındaki mukar- nas nişinin içinde çiçek motifleriyle süsle­nen, kûfî hatla “Allah’a tevekkül ettim” yazı şeridiyle üç yönden çevrelenen bu görkemli kapının eşiğini aşınca, taşın incelikle yontul­muş yıldız tonozu altında, ışıkla gölgenin birbirine karıştığı başka bir âleme geçiyoruz. Zinciriye’nin avlusunda zincirler sarkar; damlardan yere yağmur sularını akıtan upuzun, kalınca zincirler… Son Artuklu hü­kümdarı Melik Necmeddin İsa’nın 1385 yı­lında sarı taştan inşa ettirdiği bu medrese, Timur’un ordularına yenilmesinin ardından garip bir tecelliyle yine Melik İsa’ya zindan olmuştur. Bir rivayete göre, ilim ve irfan ocağı olarak inşa ettirdiği bu yapıda tutsak edilip zincire vurulduğu için Zinciriye adını almıştır. Bir başka söylentiye göre de kub­beler arasına gerilen zincirlerden dolayı bu isimle anılagelmiştir

Sultan İsa adıyla da anılan bu medresede doğum, yaşam, yaşlılık ve mahşer döngü­sünü simgeleyen selsebil dingin akar. Av­lunun ortasındaki iki havuzun suları ey­vandaki oluktan, eyvandaki su ise kalenin üzerine kurulduğu dağdan gelir. Teleskop aynası gibi gökyüzünü yansıtan bu durgun su yüzeyi, geceleri yıldızların ve gezegenle­rin hareketlerini izlemek için kullanılmıştır yıllarca. Zinciriye’nin dar avlusundan son­ra o devasa eyvana çıkılır. Öyle bir eyvan ki göğü ve yeryüzünü ayaklar altına alır. Bir ummanı andıran, Suriye sınırına dek uza­nan Mezopotamya, eyvandan bütün engin- liğiyle gözler önüne serilir. Bu ikinci katta­ki rasathane odalarında, astronomi eğitimi alan talebeler ile müneccimler, gök cisimle­rini çıplak gözle yahut usturlap gibi aletlerle gözlemlemişlerdir.

Hülyasında katledilen sultanın sırrı: Kasımiye

Eyvanından elleri kana bulanmış ufku sey­retmek için Kasımiye Medresesi’ne doğru inişe geçiyoruz. Dik yamaçları indikçe mavi boncuk, nazarlık, püskül ve çullarla bezeli atlar ile sürücüleri sanki tarihin tozlu say­falarından fırlamışçasına masalsı bir tablo içinde beliriyor. Dağın eteklerinin ovayla buluştuğu düzlüğe yakın bir tepede yük­selen Kasımiye… Ardında şehir, önünde ise gözün erişemeyeceği geniş bir ova uzanır.

Medreseyi inşa ettiren Akkoyunlu hüküm­darı Sultan Kasım, amcası yahut rakipleri tarafından burada, kendi hülyasında katle­dilmiştir. Bir taştan sızıp havuza dökülen suyun hazin şırıltısı karşılıyor bizi. İnsanın doğumdan ölüme, çocukluktan yaşlılığa

uzanan bir yolculuğu temsil eden avludaki bu selsebil, sanki bu trajedinin silinmezliği- ni taşımaktadır. Taşların üzerinde hafif bir kızıllık… Riva­yet odur ki kız kardeşi, Kasım Paşa diye de anılan sultanın kanlı gömleğini ağıtlar yaka yaka selsebilin taşduvarlarına su vur­dukça, sır açığa çıkar; taşın içindeki kızıllık­lar, o kan izleri her dem dirilir. Kasım Paşa yeniden, yeniden öldürülür.

Şahmeran Mardin’dir, Mardin Şahmeran Akşamın lacivertine süzülen Mardin’de ne­redeyse her sokak başını yeraltının şefkatli, bilge kraliçesi Şahmeran kesiyor. Çehresi güzel bir kadın, gövdesi yılandır. Bir so­kakta taşa, bir başka sokakta bakır tepsiye, kumaşa yahut cama işlenmiş bir motif ola­rak çıkıyor huzurumuza. Öyle ki kimi vakit Mardin Şahmeran oluveriyor, kimi vakit de Şahmeran Mardin. Sürmeli gözleriyle şehri süzen bu yılanlar melikesi, şifayı ve bereketi gözetiyor; sanki kötülüğün şehre uğrama­ması için binlerce yıldır nöbet tutuyor.

“Ve anılardır diye bilinen Şahmaran

Belleğin derin kuyusundaki uykusunu

Bir hançerle kesip çıkmalıdır günyüzüne.”

Bu yazıyı paylaşın