“Şimdi tarihte saat kaç?” Turgut Uyar
Yola çıktım Mardin’e Çıplak yamaçları, ara ara beliren bodur ağaçlıkları, sabah mahmurluğundaki köyleri geçtikten sonra, âdeta sihirli bir lambadan çıkar gibi binlerce yıllık büyüleyici bir geçmiş, bütün cazibesiyle gelip önümüze kuruluveriyor. Ve birden Mazı Dağları’nın kartal bakışlı tepelerinden uçsuz bucaksız Mezopotamya’nın yılanlı ovalarına hükmederken buluyoruz kendimizi. Altın sarısıyla gül kurusunun birbirine karıştığı yalçın bir göğün altında, sarı kireç taşıyla yalım yalım ışıldayan ceylan gözlü taş evler gülümsüyor bize. Baygın bir teraslamayla birbirinin manzarasını kapatmayan Mardin’in bu ağır, bu dingin, hafif düşsel mimarisi karşılıyor bizi. Yazın serin mi serin kışın sıcak tutan, haremlik ve selamlık tasarımıyla en az iki katlı evlerin hiçbirinin gölgesi diğerinin üzerine düşmüyor. Güneye nâzır bu evler, sanki yüzyıllardır aynı düşü seyrediyor. Bir düş ki hâreli… Bir düş ki Mezopotamya diyorlar adına.
Gündüzleri seyranlık, geceleri altın bir gerdanlıktır bu evler… Kandilleri yanınca zirvedeki kalenin eteklerini ışıltılı bir kolye misâli süsleyen, yerel taş ustalarının ellerinde hayat bulan bu küçük pencereli hanelerin arasından, kıvrıla kıvrıla ilerleyen basamaklı, daracık sokaklara dalıyoruz. Her bir sokak, Eco’nun Gülün Adı romanındaki labirentleri çağrıştırıyor. Çiçek açmış saksıları, rengarenk pencereleri ve geleneksel desenli duvarları içimizi şenlendiriyor. Evlerin altından geçen kemerli ve üstü kapalı abba- ralardan geçerek Mardin’in esrarlı zamanlarına taşınıyoruz.
Sanki sokaklardan değil de türlü türlü sabun kokan, mırra tüten cilalı taş devrinden geçiyoruz. Mardin’in yalnızca kapısı mı şen olur? Sokakları da… Kimi sokakta nal şakırtısı bakıra vuran çekiç seslerine karışıyor. Neden sonra acı bir kahveye eşlik eden Kazancı Bedih’in o ağır aksak sesi selsebil ferahlığında dökülüyor sokağa: “Mardin kapısından atlayamadım / Liralarım döküldü toplayamadım”.
Mardin’de yaşamak her an bir rüzgâra kapılıp gitmektir Bir bakmışsın ki yeri göğü bir türkü çınlatıyor. Sabiha’yla dama hedik seren, saçları belik belik bir kadın imgesi düşüyor şehrin iç ahengine. Daha dokunaklı, daha içerden bir tını bu. “Bir tel çektim Mardin’den / Bin ah çektim derinden.”
İşte bu sesler, şehri dıştan kuşatıp mısra mısra örerek Mardin’i asırlık bir ezgiye dönüştürmüyor mu?
Medeniyetlerin buluştuğu, Türklerin, Kürtlerin, Arapların ve Süryanilerin yüzyıllardır aynı ağıtları yakarak aynı sokaklarda birbirine karıştığı Mardin’in taş kalbinde bir başka müzik çalınıyor kulağımıza: Reyhanî müziği.
Nice kültürün, nice nağmenin içinden süzülerek gelen bu otantik ezgi, çarmıha ge- rildiği anda Hazreti İsa’nın kanının düştüğü yerde filizlendiğine inanılan reyhan gibi yayılıyor şehrin dinginliğine. Dinleyenin içine tatlı bir rehavet, derin bir sükûnet ve tarifsiz bir huzur bırakıp geçiyor.
Belki de bu ritmin nabzı, dağların bağrında Aramice’nin yankısını dembedem fısıldayan, asırlarca Süryani Kadim Patrikliği’ne ev sahipliği yapmış Deyrulzafaran Manastırı’nda atar. Belki de Süryani Ortodoks geleneğinin Mardin’deki en eski nişanelerinden biri olan Mor Behnam/Kırklar Kilisesi’nde… Cevizden oyma kapısındaki kitabeden köklerinin VI. yüzyıla uzandığı anlaşılan bu mabette, sayısız kuşağın duası, Reyhanî’nin ezgilerinde bugün de sürer.
Şehir durmadan çarşı çarşı açılıyor önümüzde. Mardinli, Midyatlı, Kızıltepeli kadınları bezeyen, koyu yeşil, bordo zeminli geleneksel kınavis desenli rengârenk pazen kumaşlar, bir çırpıda dükkânların önünü gülistana çeviriyor. Kavurucu taşların arasından başını uzatmış bu motifler, bu sonsuz, iri güller… Sarı, açık pembe, çılgın pembe ve kırmızı güller, sanki Hâşim’in has bahçesinden çıkıp yolunu kaybetmiş, dönüşü bulamamış da bu çarşılara sığınmıştır.
Kemerli dükkânların gölgeyi demleyen önlerini mavi mavi badem şekerleri, türlü türlü çerezler, el yapımı rengarenk sabunlar süslüyor: menengiç, zeytinyağlı defne, ardıç, badem özlü, eşek sütü ve bıttım sabunları… Baharatlardan yayılan rayihalar sarıyor dört bir yanımızı. Süryani çöreğinin tadı hâlâ damağımızdayken her köşeden bir kebapçı kedisi çıkmasın mı önümüze. Derken Kürt kahvesi tatmamız için ısrarcı oluyor gümüş kemerli, elleri kınalı o ahu güzeller.
Zamanın ruhu, çölü vahaya çeviren bir simyacı maharetiyle işlerken ahşap dükkânların birinde ihtiyar bir kuyumcu, tel tel can veriyor gümüşe. Bu yüzdendir ki burada akan zaman değil bu vav ustalarının alın teriyle süzülen sabırdır; tıpkı Artuklu taş işçiliğinde sırlanmış itina ve sabırda olduğu gibi.
Gökyüzüne yaslanan bu kadim şehirde her taş merdiven, sürpriz bir köşeye yahut mahir Artuklu taş ustalarının ince eleyip sık dokuduğu şaheserlere çıkarıyor bizi.
Zamanın yontulmuş taş hali, Mardin rüyası yaşatmaya devam ediyor.
Can çekişen güneşin som ışıkları çatılara vururken, aniden önümüzde, yerden bitmişçe- sine sürpriz bir minare yükseliyor. Şehrin mistik havası bizi yavaş yavaş kendi derinliğine çekiyor. Bir kafenin seyir terasına çıkıp soluklanıyoruz. Şehrin zaman, varoluş, gökyüzü ve inançla kurduğu bağın somutlaşmış hâlini bu terastan seyre duruyoruz. Tepemizde kıtlıklar, vebalar, kuşatmalar görmüş; direncini arşa değen burçlarında saklayan Mardin Kalesi… Hemen eteğinde Zinciriye Medresesi, aşağıda ise Ulu Camii’nin dilimli kubbesi ve bulutları zarifçe delen mağrur minaresi… Her yandan kuşatılmış gibiyiz. İnce ince işlenmiş taş işçiliğiyle bir kanaviçeyi andıran silindir gövdeli bu minare, upuzun bir servi gibi göğe doğru sivriliyor. Nesih hatlı ayetlerin serpildiği damla motifleri, teolojiyle estetiğin ahengini ilan edercesine salınıyor. Bu motiflerin tepeliğinde “Allah” lafzı… Türlü örgüler ve kûfî harflerle kozmosa açılan geometrik şekiller, “Kim Allah’a tevekkül ederse, Allah ona kâfidir” ayetiyle birlikte hâre hâre sarıyor kalbimizi.
Burada her bakış bizi sonsuzluğa çağırmıyor mu? Güvercinler sema edercesine dönüyor… Güvercinler dumanlar içinde saf saf takla atarak dönüyor minarenin çevresinde. Sanki taşın ve duanın büyüsünde, göğün nihayetsizliğinde bir bengü dönüş başlıyor. Nietzsche’nin Şen Bilim’de sorduğu o sarsıcı soru düşüyor aklımıza: “Yaşadığımız her şeyi, bütün acıları ve sevinçleriyle, sonsuz kez yeniden yaşamaya razı mıyız?”
Zihnimizde cevabını bulmamış sorularla düşüyoruz yola. Rotamızda göğe açılan Zin- ciriye Medresesi var. Eşi menendi bulanma- yan Mardin Kalesi’nin eteklerini toplayan Zinciriye, sarp kayalıklara değil de gökyüzüne kuruluvermiştir sanki. Dünyadan elini eteğini çeken, aşkın olana doğru yükselen, münzevi ve mütevazı bir medresedir. Doğu ve batı uçlarındaki çifte dilimli yivli kubbeler, günün altın saatlerinde şehrin başına pi- leli birer taç giydiren o muazzam kubbeler değil midir ki bu dârü’l hikmeyi muhayyel bir saraya çeviren?
Taşın içine oyulmuş, âdeta kırk dili okuyan geometrik yıldız motifleriyle bezeli taç kapı, Selçuklu taş işçiliğinin ender örneklerinden biri olarak karşılıyor bizi. Dışındaki mukar- nas nişinin içinde çiçek motifleriyle süslenen, kûfî hatla “Allah’a tevekkül ettim” yazı şeridiyle üç yönden çevrelenen bu görkemli kapının eşiğini aşınca, taşın incelikle yontulmuş yıldız tonozu altında, ışıkla gölgenin birbirine karıştığı başka bir âleme geçiyoruz. Zinciriye’nin avlusunda zincirler sarkar; damlardan yere yağmur sularını akıtan upuzun, kalınca zincirler… Son Artuklu hükümdarı Melik Necmeddin İsa’nın 1385 yılında sarı taştan inşa ettirdiği bu medrese, Timur’un ordularına yenilmesinin ardından garip bir tecelliyle yine Melik İsa’ya zindan olmuştur. Bir rivayete göre, ilim ve irfan ocağı olarak inşa ettirdiği bu yapıda tutsak edilip zincire vurulduğu için Zinciriye adını almıştır. Bir başka söylentiye göre de kubbeler arasına gerilen zincirlerden dolayı bu isimle anılagelmiştir
Sultan İsa adıyla da anılan bu medresede doğum, yaşam, yaşlılık ve mahşer döngüsünü simgeleyen selsebil dingin akar. Avlunun ortasındaki iki havuzun suları eyvandaki oluktan, eyvandaki su ise kalenin üzerine kurulduğu dağdan gelir. Teleskop aynası gibi gökyüzünü yansıtan bu durgun su yüzeyi, geceleri yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini izlemek için kullanılmıştır yıllarca. Zinciriye’nin dar avlusundan sonra o devasa eyvana çıkılır. Öyle bir eyvan ki göğü ve yeryüzünü ayaklar altına alır. Bir ummanı andıran, Suriye sınırına dek uzanan Mezopotamya, eyvandan bütün engin- liğiyle gözler önüne serilir. Bu ikinci kattaki rasathane odalarında, astronomi eğitimi alan talebeler ile müneccimler, gök cisimlerini çıplak gözle yahut usturlap gibi aletlerle gözlemlemişlerdir.
Hülyasında katledilen sultanın sırrı: Kasımiye
Eyvanından elleri kana bulanmış ufku seyretmek için Kasımiye Medresesi’ne doğru inişe geçiyoruz. Dik yamaçları indikçe mavi boncuk, nazarlık, püskül ve çullarla bezeli atlar ile sürücüleri sanki tarihin tozlu sayfalarından fırlamışçasına masalsı bir tablo içinde beliriyor. Dağın eteklerinin ovayla buluştuğu düzlüğe yakın bir tepede yükselen Kasımiye… Ardında şehir, önünde ise gözün erişemeyeceği geniş bir ova uzanır.
Medreseyi inşa ettiren Akkoyunlu hükümdarı Sultan Kasım, amcası yahut rakipleri tarafından burada, kendi hülyasında katledilmiştir. Bir taştan sızıp havuza dökülen suyun hazin şırıltısı karşılıyor bizi. İnsanın doğumdan ölüme, çocukluktan yaşlılığa
uzanan bir yolculuğu temsil eden avludaki bu selsebil, sanki bu trajedinin silinmezliği- ni taşımaktadır. Taşların üzerinde hafif bir kızıllık… Rivayet odur ki kız kardeşi, Kasım Paşa diye de anılan sultanın kanlı gömleğini ağıtlar yaka yaka selsebilin taşduvarlarına su vurdukça, sır açığa çıkar; taşın içindeki kızıllıklar, o kan izleri her dem dirilir. Kasım Paşa yeniden, yeniden öldürülür.
Şahmeran Mardin’dir, Mardin Şahmeran Akşamın lacivertine süzülen Mardin’de neredeyse her sokak başını yeraltının şefkatli, bilge kraliçesi Şahmeran kesiyor. Çehresi güzel bir kadın, gövdesi yılandır. Bir sokakta taşa, bir başka sokakta bakır tepsiye, kumaşa yahut cama işlenmiş bir motif olarak çıkıyor huzurumuza. Öyle ki kimi vakit Mardin Şahmeran oluveriyor, kimi vakit de Şahmeran Mardin. Sürmeli gözleriyle şehri süzen bu yılanlar melikesi, şifayı ve bereketi gözetiyor; sanki kötülüğün şehre uğramaması için binlerce yıldır nöbet tutuyor.
“Ve anılardır diye bilinen Şahmaran
Belleğin derin kuyusundaki uykusunu
Bir hançerle kesip çıkmalıdır günyüzüne.”