Koşulsuz itaatin derecesi yok. Ölçülebilen bir durumla karşı karşıya değiliz. İnancın bir ölçütü bulunmuyor. Ne var ki inancı belirleyecek bilginin seviyesi, derecesi var. Bunu ölçebilecek karineler mevcut. Bilgi böyle olunca şımarır, tepeden bakar. Üstencidir de. Saf bilginin dizginleri aldığı durum vahim hatta trajiktir. Dünyanın geldiği noktanın burada düğümlendiğini görmek mümkün. Bilgiye gösterilen ihtimam, eğer bilgiyi akide seviyesine çıkaracaksa bu bilgi olmaktan çıkar.
Modern bilgi bunu yaptı. Batı’da sadece Hristiyanlık otoritesini değil bütün olarak dinin yerine kendisine ilga etti. “Knowledge is power” motto olmaktan maada aslında yeni bir dini de işaret ediyor. Prens Bacon, kimilerince Shakespeare, gücün sahibinin artık bilgi olduğunu söylüyordu. Dünyadan sadır olan nimeti ganimet her ne surette olursa olsun “The world is my oyner” (“İstiridye benim dünyam”) algısını temellendiren bir altyapı inşası. Başından itibaren müşahhas hale gelecektir. İstiridyenin içindeki inciye göz diken ve ona ulaşmak için bütün bir ömrü o deniz senin bu deniz benim, merak gibi, insani bir dürtüden maada, sömürgeyi salık veren bilgi. Osmanlı’da ulema eserinin kapağına ismini yazmaz; buna da kibir ayıp dermiş. Fuat Sezgin’in tespitlerine göre Kâtip Çelebi’nin coğrafyaya dair kitabı Cihannüma, İstanbul’dan Paris’e bir tüccar tarafından götürülüp Fransız müellifi gibi yazdırırlar. Dünyayı istiridyeye sığdırmak, kırılması kolay olmayan kabuğu kırmaya çalışmak… Dünya, istiridye, kırmak…
Anglo-Sakson beyaz adama sadece tevdi edilemeyecek kadar bugün acımasız. Acaba bilim ona çalıştı dersek abartı olur muydu? Bütün mesai bu uğurda harcandı. Yeryüzünü cennet mekân haline getirmek için. “Gezdim Şarkı, hep viraneler gördüm” diyen şairin özendiği şey bugün aslında matah değil. Garp’ta rastladığı kaşaneler işte bu viranelerin gölgesinde yükseldi.
Garb’ın kâşaneliği, Şark’ın harabelerinin sonucu. Bağı görmediğimizde ya hayret ve hayranlıktan gözlerimiz kamaşacak ya da kıskançlıktan tırnaklarımızı yiyeceğiz ama hakikatin güneşi gözlerimizi aydınlatmayacak. Gördüğümüzde ise bütün sis perdesi aralanacak. Bugün bütün çaba kaşanelerin yükselmesini harabelere bağlamamak için harcanıyor. İlliyet bağını çözenlerin gözünden perdeler bir bir iniyor.